दाराच्या पलीकडचं नातं

मागच्या लेखात मी माझ्या आयुष्यात झालेल्या एका बदलाबद्दल लिहिलं होतं. मुलगा कॉलेजसाठी मुंबईला गेल्यानंतर माझ्या मुंबईच्या फेऱ्या सुरू झाल्या. त्या मुक्कामांत भावाच्या बायकोच्या आग्रहामुळे आधी गाऊन आणि नंतर पंजाबी ड्रेस घालण्याची सुरुवात कशी झाली, सुरुवातीला त्याबद्दल किती संकोच आणि भीती वाटत होती आणि मुंबईत हळूहळू सहज वाटू लागलेला तो बदल गावी परतल्यावर प्रत्यक्ष आयुष्यात आणणं किती कठीण होतं, हे सगळं त्या लेखात लिहिलं होतं.

त्या लेखावरच्या प्रतिक्रिया वाचताना मात्र एक वेगळाच विचार मनात आला. आज मागे वळून पाहताना माझं तेव्हा केलेलं धाडस मला मोठं वाटतं खरं; पण त्याच वेळी स्वतःबद्दल एक गोष्ट प्रामाणिकपणे कबूल करावीशी वाटते. मी जे केलं, तेच त्या काळात माझ्या एखाद्या जावेने केलं असतं तर? मी तिच्या बाजूने उभी राहिले असते का?

आजचं उत्तर देणं फार सोपं आहे. आज वाटतं, “अगं, तिची इच्छा आहे, तिला सोयीचं वाटतंय, मग घालू दे ना!” पण त्या वेळच्या माझ्या डोक्यातले विचार आजचे नव्हते. बहुधा मीही तिच्या विरोधातच उभी राहिले असते. कदाचित तिला समजून घेण्याऐवजी, “आपल्या घरात असं चालत नाही,” असंच म्हटलं असतं. सासूबाई काय म्हणतील, घरातल्या मोठ्यांना कसं वाटेल, गावात काय बोलतील, मुलांवर काय परिणाम होईल—असले अनेक प्रश्न मला पडले असते.

कारण माणूस एकट्याने विचार करत नसतो. त्याच्या आजूबाजूचं वातावरणही त्याच्या डोक्यात बसलेलं असतं.

आज “कपडे हा व्यक्तिगत प्रश्न आहे” हे वाक्य सहज लिहिता येतं. पण त्या काळात आमच्या वातावरणात कपडे व्यक्तिगत प्रश्न नव्हतेच, विशेषतः लग्न झालेल्या बाईचे. ती साडी कशी नेसते, पदर कुठे आहे, बाहेर जाताना काय घालते, घरात मोठ्यांसमोर कशी वावरते—या सगळ्यात तिच्याइतकाच घराचाही हक्क मानला जायचा.

म्हणूनच मला जेव्हा स्वतःबद्दल बदल करावासा वाटू लागला, तेव्हा सगळ्यात पहिला प्रश्न “मला काय आवडतं?” हा नव्हताच. प्रश्न होता, “हे ह्यांना कसं सांगायचं?” आणि खरं सांगायचं तर उत्तर काय मिळेल याचा मला अंदाजही होता.

ह्यांचा स्वतःचा विरोध ही एक गोष्ट होती. पण यदाकदाचित त्यांनी मोठ्या मनाने “तुला हवं असेल तर घाल” असं म्हटलं असतं, तरी दुसरा प्रश्न उभाच होता—घरातले बाकीचे त्यांना काय म्हणाले असते? “बायकोला डोक्यावर चढवलंस”, “तुला तरी कसं चालतं हे?”, “घरातल्या बाकीच्या बायका साडीत आहेत आणि हिला वेगळं काय हवंय?” असे प्रश्न त्यांनाही ऐकावे लागले असते.

मी सकाळी उठून गाऊन घालून स्वयंपाकघरात गेले आहे, माझ्या बाकीच्या जावा साड्या नेसून काम करत आहेत आणि सासूबाई हे सगळं अगदी सहजपणे स्वीकारत आहेत, असं दृश्य त्या काळात प्रत्यक्षात घडण्याची शक्यता फारच कमी होती. उलट पहिला प्रश्न बहुधा हाच आला असता—“मुलं मोठी झाली आणि आता हे असले हिला नको ते काय सुचतंय?”

आणि इथे अजून एक गोष्ट आहे. समजा सगळ्यांचा विरोध पत्करून मी गाऊन घातलाच, तरी त्या वातावरणात मला स्वतःला तो घालून सहजपणे घरभर वावरता आलं असतं का? नाही. आज हे मान्य करण्यात मला अजिबात कमीपणा वाटत नाही.

आपण अनेकदा असं समजतो की बदल करायची इच्छा झाली म्हणजे मन लगेच बदलासाठी तयार होतं. तसं नसतं. कपडे बदलायला पाच मिनिटं लागतात; मनात वर्षानुवर्षे बसलेली भीती बदलायला खूप काळ लागतो.

याचाच एक किस्सा सांगते.

तोपर्यंत मुंबईच्या मुक्कामांत गाऊन आणि पंजाबी ड्रेस घालणं मला बरंचसं सवयीचं झालं होतं. एकदा काही कार्यक्रमानिमित्त मी दोन दिवसांसाठी जवळच्या गावात असलेल्या माहेरी एकटीच गेले.

माझं माहेर म्हणजे मोठं कुटुंब. माझे तीन भाऊ, त्यांच्या बायका-मुलं आणि आई-वडील. वडिलांनी जुन्या पद्धतीचं मोठं घर बांधलेलं. वरच्या मजल्यावर भावांच्या तीन वेगवेगळ्या खोल्या होत्या आणि प्रत्येक भाऊ आपापल्या बिऱ्हाडासह तिथे राहत असे. आई-वडील मात्र जिना चढायला नको म्हणून खालच्या मजल्यावरच्या खोलीत झोपत. स्वयंपाकघर एकच होतं.

वडील रात्री नऊच्या सुमारास जेवून झोपायचे. बाकी घर साडेनऊ-दहापर्यंत निवांत व्हायचं. माझ्यासाठी खालच्या मजल्यावरच एक खोली होती.

त्या रात्री सर्व कामं आटोपेपर्यंत मी वहिन्यांसोबत स्वयंपाकघरात गप्पा मारत बसले होते. कामं झाली आणि त्या वरच्या मजल्यावर आपापल्या खोल्यांत गेल्या. वडील नऊ वाजताच त्यांच्या खोलीत झोपले होते. मीही खालच्या मजल्यावरच्या माझ्या खोलीत झोपायला गेले.

डिसेंबरचा महिना होता.

मागच्या लेखात लिहिल्याप्रमाणे मुंबईहून आणलेले गाऊन माझ्याकडे घरी होतेच. गावी ते घालण्याची हिंमत मात्र होत नव्हती. तरी माहेरी जाताना त्यापैकी एक गाऊन मी बरोबर घेतला होता.

का घेतला होता, याचं अगदी तर्कशुद्ध उत्तर आज मलाही देता येणार नाही. त्या दिवशी कुठेतरी वाटलं असावं की माहेरी गेल्यावर कदाचित घालायची संधी मिळेल. सासरी स्वतःच्या खोलीत घालण्याचं धाडस होत नव्हतं आणि तरी माहेरी जाताना तो बॅगेत ठेवावा असं वाटलं. घरी घालायला मिळत नसताना त्या एका रात्रीपुरता माहेरी घालावा असं का वाटलं, हे एवढ्या वर्षांनंतर मलासुद्धा सांगता येणार नाही. त्या वेळच्या मनाची गणितंच वेगळी होती.

त्या रात्री मात्र तशी संधी मिळाल्यासारखी वाटली. वहिन्या वर गेल्या होत्या, वडील झोपले होते आणि मी खालच्या खोलीत एकटी होते. मग मनात आलं—एवढा गाऊन बरोबर आणलाच आहे, इथे कुणी बघणार नाही आणि सकाळी उठल्यावर साडी नेसूनच खोलीबाहेर जाऊ. म्हणजे कुणाला कळणारही नाही.

दरवाजा बंद केला. साडी बदलली आणि गाऊन घातला. मुंबईत जसं करायचे तसं झोपण्यापूर्वी केस विंचरून मोकळे सोडले.

आज हे लिहितानासुद्धा मला स्वतःचंच हसू येतं. त्या वेळी माझ्या दृष्टीने मात्र हा फार मोठा प्रयोग होता. कारण ह्यांच्यासमोर मी यापैकी काहीच करत नव्हते. म्हणजे हा माझ्या रोजच्या आयुष्याचा भाग अजिबात नव्हता. त्या रात्रीपुरतं हे सगळं करावंसं मला का वाटलं होतं, याचं उत्तर आता मलाच देता येत नाही.

गाऊन घालून, केस मोकळे सोडून मी माझ्याच खोलीत होते. घरातल्या कुणालाही दिसणार नव्हतं. त्यामुळे थोड्या वेळाने मनही निवांत झालं.

आता दिवा बंद करून झोपायचं, तेवढ्यात दारावर थाप पडली.

“झोपलीस का गं?”

आईचा आवाज.

त्या चार शब्दांनी माझा मुंबईतला सगळा आत्मविश्वास एका क्षणात तळकोकणात परत आला!

“नाही…” मी आतून उत्तर दिलं. आणि मग माझ्या डोक्यात एका क्षणात दहा विचार आले. दार उघडायचं? थांब म्हणायचं? आधी साडी नेसायची? केस बांधायचे? आईला उद्या सकाळी बोलू म्हणायचं?

पण आई दाराबाहेर उभी होती. “थांब,” असं सांगण्याइतकाही माझ्यात धीर नव्हता.

शेवटी दार किंचित उघडलं. स्वतः दाराच्या मागे उभी राहिले. आईला आत घेतलं आणि पटकन दार बंद केलं.

आईने सुरुवातीला माझ्याकडे फार लक्ष दिलं नाही. दोन पावलं आत आली, मग माझ्याकडे पाहिलं आणि थांबली.

तिची नजर सर्वप्रथम माझ्या अंगावरच्या गाऊनवर स्थिरावली.

माझ्या लग्नाला तेव्हा वीस वर्षांहून अधिक काळ झाला होता. त्या सगळ्या वर्षांत घरच्या रूढी-परंपरांप्रमाणे साडी नेसूनच वावरणं अगदी स्वाभाविक मानलं गेलं होतं आणि मीही तेच करत आले होते. त्यामुळे इतक्या वर्षांनी अचानक मला साडीऐवजी गाऊनमध्ये पाहणं ही तिच्यासाठी साधी कपड्यांची अदलाबदल नव्हती.

त्या काळचा ग्रामीण महाराष्ट्रही लक्षात घ्यायला हवा. विशेषतः आमच्यासारख्या पारंपरिक कुटुंबांत लग्न झालेल्या, मोठी मुलं असलेल्या स्त्रीने अचानक अशा प्रकारे कपड्यांमध्ये बदल करणं ही सामान्य किंवा सहज स्वीकारली जाणारी गोष्ट नव्हती.

म्हणून तिच्या मनातला पहिला प्रश्न बहुधा गाऊनपेक्षाही मोठा असावा—“इतकी वर्षं काही नव्हतं, मग आत्ताच हे अचानक कसं काय सुचलं?”

माणसाला एखाद्या प्रश्नाचं उत्तर मिळत नाही तेव्हा तो आपल्या अनुभवातून त्याची उत्तरं शोधायला लागतो. आईनेही त्या काही क्षणांत तेच केलं असावं. मुंबईला जा-ये सुरू झालं म्हणून का? तिथे कुणाला असं पाहिलं म्हणून का? कुणीतरी सुचवलं का? मुंबईच्या वहिनीचा प्रभाव का? हिच्या नवऱ्याला हे मान्य आहे का? इतकी वर्षं न सुचलेली गोष्ट आता अचानक का सुचावी?

तिच्या चेहऱ्यावरचं आश्चर्य हळूहळू प्रश्नांमध्ये बदलत होतं. आणि त्यात माझे मोकळे केस.

आईच्या रागाचं मूळ कारण ते नव्हतं. मी साडी नेसून केस मोकळे ठेवले असते तर बहुधा तिला त्याचं काही विशेष वाटलं नसतं. पण गाऊनवर मोकळे केस पाहिल्यामुळे तिच्या मनातला “हे अचानक काय आणि कशासाठी?” हा प्रश्न आणखी तीव्र झाला असावा. तिला कदाचित क्षणभर असंही वाटलं असेल की हा फक्त रात्री झोपताना सोयीसाठी केलेला बदल नाही. मी जाणीवपूर्वक स्वतःचं रूप बदलते आहे का? मुंबईला जाऊन काही वेगळ्याच सवयी लागल्या आहेत का? इतकी वर्षं न केलेली गोष्ट आता का?

म्हणजे गाऊनने प्रश्न निर्माण केला आणि मोकळ्या केसांनी त्या प्रश्नामागच्या हेतूबद्दल तिच्या मनात आणखी संशय निर्माण केला.

तिच्या चेहऱ्यावरचं आश्चर्य हळूहळू कपाळावरच्या आठ्यांमध्ये बदललं.

“हा काय वेडेपणा आहे?”

आता चेहऱ्यावरचा प्रश्न तोंडातून बाहेर आला होता.

मला त्या क्षणी गाऊन बदलणं शक्य नव्हतं. त्यामुळे सहज हात केसांकडे गेला आणि मी पटकन केस गोळा करून अंबाडा बांधला. त्याने परिस्थिती बदलणार नव्हती हे मलाही माहीत होतं. आईच्या नाराजीचं मूळ कारण माझा गाऊनच होता. पण निदान तिच्यासमोरचं माझं रूप थोडं तरी नेहमीच्यासारखं दिसावं, एवढीच त्या क्षणी माझी धडपड होती. गाऊन तसाच होता; फक्त मोकळ्या केसांनी त्यात पडलेली आणखी एक भर मी कमी केली होती.

खरं तर दार उघडण्याआधीच ते करायला हवं होतं. पण त्या गोंधळलेल्या क्षणी ते सुचलंच नाही.

आई माझ्याकडे बघतच राहिली. तिने ज्या मुलीला लहानाचं मोठं केलं, लग्नानंतर वीसपेक्षा जास्त वर्षं साडीतच पाहिलं, घरच्या सगळ्या रूढी पाळताना पाहिलं, तीच मुलगी एका रात्री अचानक गाऊनमध्ये तिच्यासमोर उभी होती. तिच्या जगातलं हे दृश्यच नव्हतं.

थोड्या नाराजीनंतर अर्थातच पुढचा महत्त्वाचा प्रश्न आला.

“तुझ्या नवऱ्याला हे माहिती आहे?”

त्या प्रश्नामागेही एक गृहीतक होतं—त्यांना हे चालणार नाही.

आणि इथे मी पूर्णपणे खोटं बोलले. नाहीतर हा विषय भलत्याच दिशेला गेला असता.

“हो, त्यांना चालतं.”

आईने माझ्याकडे अशा नजरेने पाहिलं की त्या नजरेचा अर्थ साधारण असा होता—“तो एवढा पुढारलेल्या विचारांचा कधीपासून झाला?”

पण माझं लग्न होऊन इतकी वर्षं झाली होती. नवऱ्याला हे मान्य आहे असं मी सांगत होते. त्यामुळे मी जे केलं होतं त्याला एक प्रकारचं कवच मिळालं.

मग पुढचा प्रश्न अधिक धोकादायक होता.

“सासूबाईंना माहिती आहे?”

इथे मात्र खोटं बोलण्याची माझी हिंमत झाली नाही. कारण आईने कधी त्यांच्याकडे सहज बोलता बोलता हा विषय काढला असता तर माझा सगळाच डाव उघडा पडला असता.

मी म्हटलं, “नाही. त्यांना माहिती नाही. ह्यांना मी आमच्या खोलीत रात्री गाऊन घातलेलं चालतं. त्यामुळे मी फक्त रात्रीपुरता घालते.”

ही उत्तरं खोटी असल्यामुळे ती देतानासुद्धा मला अपराधी वाटत होतं. आईला हे उत्तर फारसं पटलं नाही; पण मी सांगत होते म्हणून तिला ते तिथल्या तिथे मान्य करण्याशिवाय दुसरा पर्यायही नव्हता.

आणि मग विषय हळूहळू “गाऊन घातलास” इथून “तुला असं करावंसं वाटलंच कसं?” इथपर्यंत गेला.

“आता मुंबईला जा-ये करतेस ना, तिथेच हे नको ते शिकली असशील!”

तिच्या मनात आधीपासून तयार होत असलेल्या प्रश्नाचं उत्तर आता तिने स्वतःच शोधलं होतं.

अर्थात या प्रकरणात मुंबईच्या वहिनीचा, म्हणजेच सुनीताचा, नंबर लागलाच. माझ्या डोक्यात हा गाऊन घालण्याचा उद्योग स्वतःहून आला असण्याची शक्यता आईच्या मते बहुधा फार कमी होती. कुणीतरी मला हे सुचवलं असणार, आणि उपलब्ध पुराव्यानुसार संशयित क्रमांक एक होती—सुनीता!

नंतर आईने मला एक महत्त्वाची सूचना केली. हे खूळ माझ्यापुरतंच ठेवावं आणि वर झोपलेल्या माझ्या वहिन्यांना लावू नये!

म्हणजे त्या रात्री मी माहेरात मुलगी म्हणून आले होते; पण नकळत सामाजिक क्रांतीची संभाव्य एजंट बनले होते. मी गाऊन घालून घरभर फिरले असते तर कदाचित दुसऱ्या दिवशी तिन्ही वहिनी हातात गाऊन घेऊन उभ्या राहतील, अशीच काहीशी भीती आईच्या मनात असावी!

शेवटी तिने स्पष्ट सांगितलं, “या खोलीतून बाहेर पडताना साडी नेसूनच बाहेर पड.”

मी तिला थोडं समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला. रात्री झोपताना सोयीचं असतं, यात काही वाईट नाही आणि खोलीपुरतं रात्री वापरायला काहीच प्रॉब्लेम नाही, असं सांगत राहिले. पण काही वेळाने माझ्याही लक्षात आलं की मी आणि आई दोन वेगळ्या भाषांत बोलत होतो.

मी ‘सोय’ सांगत होते आणि ती ‘रीत’ सांगत होती. मी ‘माझी खोली’ म्हणत होते आणि ती ‘आपलं घर’ म्हणत होती. मी एक गाऊन पाहत होते; तिला त्या गाऊनमधून पुढे घरात काय काय बदल होऊ शकतात ते दिसत होतं.

जवळजवळ अर्धा तास हा विषय चालला. गंमत म्हणजे ती मुळात मला काय सांगायला आली होती, ते शेवटपर्यंत मला सांगितलंच नाही. माझ्या एका गाऊनने विषय कुठल्या कुठे नेला होता.

शेवटी ती नाराज होऊन आपल्या खोलीत गेली. मी दिवा बंद करून बेडवर पडले. पण त्या रात्री केसांचा अंबाडा सोडून केस मोकळे करून झोपायचा केलेला प्लॅनसुद्धा माझ्या लक्षात राहिला नाही!

सकाळी उठल्यावर पहिलं काम काय केलं? रात्री काढून ठेवलेली साडी नेसले आणि मगच खोलीचं दार उघडलं. सकाळी मला साडीमध्ये पाहून आईचा जीव भांड्यात पडला असावा.

आईचा माझ्याशी दिवसभराचा संवाद थोडा तुटकच होता. ती फार काही बोलली नाही, त्यामुळे नाराजी अजून उतरलेली नाही हे मला जाणवत होतं.

आज इतक्या वर्षांनी त्या प्रसंगाकडे पाहताना मात्र एक गोष्ट अगदी स्पष्ट जाणवते. तो विरोध फक्त आईचा नव्हता. ती एक विचारसरणी होती.

मी जे करत होते ते त्या काळच्या ठरलेल्या चौकटीबाहेरचं होतं आणि त्यामुळे त्याला कमी-अधिक प्रमाणात सगळ्यांचाच विरोध असणार होता. फरक एवढाच की तो विरोध कोणाकडून होतोय आणि माझं त्या व्यक्तीशी नातं काय आहे, यावर त्याची धार ठरत होती.

त्या रात्री दार ठोठावून आत आलेली माझी आई होती, म्हणून गोष्ट एका मर्यादेत राहिली. तिला धक्का बसला, ती रागावली, तिने प्रश्न विचारले, मुंबईला आणि वहिनीला दोष दिला; पण शेवटी मी तिची मुलगी होते. आणि त्यातही “ह्यांना चालतं” असं मी सांगितल्यामुळे तिच्या विरोधाला आणखी एक मर्यादा आली. तिला ते मान्य नव्हतं; पण नाखुशीने का होईना, तिने टोकाचा विरोध न करता आणि विषय फार न वाढवता तो तिथेच थांबवला.

पण त्या रात्री दार ठोठावून आत येणारी व्यक्ती माझ्या सासूबाई असत्या तर? नक्कीच प्रसंग तिथेच थांबला नसता. प्रश्न फक्त “तू गाऊन का घातलास?” एवढाच राहिला नसता. “आमच्या घरात हे तू केलंसच कसं?”, “तुला परवानगी कोणी दिली?”, “इतकी वर्षं साडी नेसून राहिलीस, आता अचानक हे कशाला?”, “मुलं एवढी मोठी झाली आणि तुझं आता हे काय सुरू झालं?” असे प्रश्न माझ्याबरोबरच ह्यांनाही विचारले गेले असते.

आणि ह्यांना यातलं काहीच माहिती नाही, त्यांच्या अपरोक्ष मी हे करते आहे, हे समजल्यावर तर सगळेच माझ्यावर तुटून पडले असते. अगदी जावांनीसुद्धा मला बोल लावले असते आणि कदाचित पुढचे कितीतरी दिवस मला टोमणे ऐकावे लागले असते.

आणि उलटही तितकंच खरं आहे.

त्या रात्री दाराच्या मागे माझ्याऐवजी आईची एखादी सून उभी असती तर आईची प्रतिक्रिया ह्यापेक्षा नक्कीच अधिक तीव्र झाली असती. मी मुलगी असल्यामुळे तिने नाखुशीने का होईना ते सहन केलं. पण तिची सून गाऊनमध्ये समोर उभी राहिली असती आणि वरून “माझ्या नवऱ्याला चालतं” असं तिने म्हटलं असतं, तर बहुधा आधी सुनेला आणि नंतर स्वतःच्या मुलालाही तिने खडसावून विचारलं असतं—“तू तिला हे असलं कसं काय करू देतोस?”

म्हणजे गाऊन तोच, कृती तीच, विचारसरणीही तीच आणि विरोधही तोच. पण नातं बदललं की विरोधाची धार बदलत होती.

आई-मुलगी या नात्यात त्या विरोधाला मायेची किनार होती. सासू-सून या नात्यात घरची रीत, शिस्त आणि अधिकार यांचा सूर अधिक ठळक झाला असता. नवरा-बायकोच्या नात्यात तो आणखी वेगळ्या प्रकारे व्यक्त झाला असता.

आणि म्हणूनच आज मी आईला दोष देऊन स्वतःला त्या काळाच्या विचारसरणीपासून वेगळं काढू शकत नाही. कारण त्या वेळेस माझ्या एखाद्या जावेने माझ्यापूर्वी असंच काही केलं असतं, तर मी तिच्या बाजूने उभी राहिले असते की मीसुद्धा तिला टोमणे मारले असते, याची मलाही खात्री नाही.

बहुधा मीही म्हटलं असतं, “इतकी वर्षं साडी नेसलीस, आता अचानक हे कशाला? आपल्या कुटुंबाच्या रूढी कशा काय विसरलीस?”

ही जाणीव मला महत्त्वाची वाटते.

आपल्या आयुष्यात बदल झाला म्हणजे आपण लगेच विचारांनी पुरोगामी झालो, असं नसतं. कधी कधी बदलाची सुरुवात फार वैयक्तिक कारणाने होते—मला हे सोयीचं आहे, मला हे घालायचं आहे, मला थोडं वेगळं करून पाहायचं आहे, इतकंच.

आणि मग आपण स्वतः त्या बदलातून गेल्यावर दुसऱ्याचा बदल समजायला लागतो. मी स्वतः गाऊन घातला तेव्हा मला माझ्या सोयीचा अर्थ समजला. पंजाबी ड्रेस घालून बाहेर पडले तेव्हा कपड्यामुळे मिळणाऱ्या मोकळेपणाचा अर्थ समजला. आणि कदाचित त्यानंतरच दुसरी एखादी बाई काही वेगळं करू इच्छित असेल तर तिच्या मनात काय चाललं असेल, हे समजण्याची सुरुवात झाली.

आजच्या पिढीला हे सगळं वाचताना गंमत वाटेल. एका गाऊनसाठी एवढं? रात्री स्वतःच्या खोलीत काय घालायचं यासाठी एवढा विचार? वीसपेक्षा जास्त वर्षं संसार केलेल्या बाईने साडीऐवजी गाऊन घातला म्हणून एवढा प्रश्न?

हो. कारण तेव्हा प्रश्न फक्त कपड्याचा नव्हता. “इतकी वर्षं जसं चाललं, तसंच पुढे का चालू ठेवू नये?” हा प्रश्न त्यामागे उभा असायचा.

त्या रात्री आईने दार ठोठावलं म्हणून जे घडलं, ते एका मर्यादेत राहिलं. दार ठोठावून आत येणारी माझी सासू असती तर गोष्ट वेगळी झाली असती. आणि दाराच्या मागे माझ्या ऐवजी आईची सून उभी असती, तरी गोष्ट वेगळीच झाली असती.

गाऊन तोच होता, विचारसरणीही तीच होती. फक्त दाराच्या दोन बाजूंना उभी असलेली नाती बदलली असती—आणि त्याबरोबर विरोधाची धारही.