जिवती

श्रावण नुकताच सुरू झाला होता.

पुण्याच्या आकाशात सकाळपासूनच ढगांची गर्दी होती. खिडकीतून येणाऱ्या पावसाच्या गार वाऱ्याबरोबर ओल्या मातीचा मंद सुगंध घरभर पसरला होता.

किचनमधून मीराचा आवाज आला.

"अनन्या, जरा स्टोअररूममधली ती तपकिरी पेटी देशील का गं?"

लॅपटॉपसमोर बसून ऑफिसची मीटिंग अटेंड करत असलेली अनन्या थोडी वैतागली.

"आई, आत्ताच का? पाच मिनिटांत देते."

"हो हो, आधी तुझं काम कर."

मीराने सहज उत्तर दिलं.

हीच त्यांच्या नात्याची खासियत होती.

मीरा सल्ला द्यायची, सांगायची, समजावायची; पण आग्रह करायची नाही.

आणि अनन्या ऐकायची, प्रश्न विचारायची, कधी मतभेदही करायची; पण समोरच्याचा आदर सोडायची नाही.

सासू-सुनेपेक्षा त्या अधिक मैत्रिणी वाटायच्या.

दुपारी मीटिंग संपल्यावर अनन्याने स्टोअररूममधून पेटी बाहेर काढली.

जुनं कुलूप उघडताना धुळीचा मंद वास दरवळला.

आत काही जुनी छायाचित्रं, पितळी डबी, लग्नाच्या पत्रिका आणि तपकिरी कागदात गुंडाळलेली एक जुनी घडी होती.

मीराने ती अलगद उघडली.

समोर जिवतीचा कागद होता.

रंग फिकट झाले होते. कडा झिजल्या होत्या. पण चित्र अजूनही जिवंत होतं.

मध्यभागी जिवंतिका माता.

दोन्ही बाजूंना नाग.

वर नरसिंह आणि प्रल्हाद.

दुसऱ्या बाजूला कालियामर्दन करणारा कृष्ण.

खाली बुध आणि बृहस्पती.

अनन्या बराच वेळ त्या कागदाकडे पाहत राहिली.

"किती जुना आहे हा?"

"मागे बघ."

तिने कागद उलटवला.

फिकी शाईत लिहिलेलं होतं—

श्रावण शुक्रवार, शके १८१७

खाली नाव होतं.

राधाबाई देशपांडे.

"१८९५?"

"हो."

अनन्याने पुन्हा कागदाकडे पाहिलं.

आणि नकळत तिची बोटं त्या नावावरून फिरली.

जणू त्या अक्षरांतूनच एक जुना काळ तिच्यासमोर उलगडू लागला...

---

१८९५.

सातारा.

देशपांड्यांचा मोठा वाडा.

श्रावणाचा पहिला शुक्रवार.

पहाट अजून पूर्ण उजाडली नव्हती. अंगण धुऊन सडा टाकलेला होता. दाराशी रांगोळी उमटली होती.

स्वयंपाकघरात मात्र पहाटेपासून लगबग सुरू होती.

मोठ्या पातेल्यात पुरण शिजत होतं.

वेलचीचा सुगंध घरभर दरवळत होता.

राधाबाई पुरण ढवळत होत्या.

त्यांच्या शेजारी बसून लक्ष्मी पोळ्यांसाठी कणीक मळत होती.

पाळण्यात सहा महिन्यांचा माधव निवांत झोपला होता.

लक्ष्मीने पुरणाकडे पाहत विचारलं,

"सासूबाई, इतक्या सकाळी पुरण?"

राधाबाई हसल्या.

"आज जिवतीचा शुक्रवार. सवाष्ण जेवायला येणार आहे."

"एकच?"

"हो. जिवतीच्या दिवशी एक सवाष्ण जेवायला. संध्याकाळी बाकी सगळ्या बायका हळदीकुंकवाला."

लक्ष्मीला अजूनही काही कळत नव्हतं.

"इतकं सगळं का करायचं?"

राधाबाईंनी उत्तर दिलं नाही.

फक्त म्हणाल्या,

"दिवसभरात समजेल."

दुपारी सवाष्ण आली.

तिची ओटी भरली गेली.

पुरणपोळीचं जेवण वाढलं गेलं.

तिच्या कडेवरच्या बाळाला राधाबाईंनी मांडीवर घेतलं.

त्या बाळाच्या गालावरून हात फिरवताना त्यांच्या चेहऱ्यावर जी माया होती, ती लक्ष्मीच्या नजरेतून सुटली नाही.

संध्याकाळी हळदीकुंकूसाठी बायका यायला लागल्या.

कुणाच्या कडेवर बाळ.

कुणाच्या हाताला धरून एखादं लेकरू.

कुणी नवविवाहित.

कुणी तीन मुलांची आई.

गूळ फुटाण्याचा प्रसाद वाटला गेला.

गप्पा सुरू झाल्या.

आणि तेव्हा लक्ष्मीच्या लक्षात एक वेगळीच गोष्ट आली.

बायका फक्त पूजा करायला आलेल्या नव्हत्या.

त्या एकमेकींना भेटायला आल्या होत्या.

एका बाईचा मुलगा तापाने आजारी होता.

दुसरी तिला धीर देत होती.

तिसरी एखादा घरगुती उपाय सांगत होती.

कोणी नव्या सुनेचं कौतुक करत होतं.

कोणी मुलांच्या खोड्या सांगत होतं.

घरभर हशा पसरला होता.

कित्येक दिवसांनी भेटलेल्या बहिणी भेटाव्यात तशा त्या भेटत होत्या.

राधाबाई लक्ष्मीजवळ येऊन बसल्या.

"आता कळतंय का?"

लक्ष्मीने प्रश्नार्थक नजरेने पाहिलं.

"पूर्वी डॉक्टर नव्हते. फोन नव्हते. आईच्या मनातल्या भीती समजून घेणारं कोण होतं?"

त्या थोड्या थांबल्या.

"दुसरी आई."

त्या एका वाक्याने लक्ष्मी बराच वेळ विचारात पडली.

रात्री सगळे झोपल्यावर ती देवघरात आली.

तेलाच्या दिव्याच्या प्रकाशात जिवतीचा कागद उजळून निघाला होता.

बाहेर रिमझिम पाऊस सुरू होता.

राधाबाई तिच्या शेजारी येऊन बसल्या.

"आज सकाळपासून तुला प्रश्न पडला होता ना?"

लक्ष्मीने मान हलवली.

राधाबाईंनी कागदाकडे बोट दाखवलं.

"आई झाल्यावर एक गोष्ट समजते. मूल अंगणात खेळत असलं तरी आईचं मन त्याच्याभोवतीच फिरत असतं. म्हणून या कागदात सगळे आहेत."

त्यांनी नरसिंहाकडे बोट दाखवलं.

"प्रल्हादाला वाचवायला देवाला खांब फोडून यावं लागलं. आईला नेहमी वाटतं, आपल्या लेकरासाठीही असंच कोणीतरी धावून यावं."

मग कृष्णाकडे पाहत त्या म्हणाल्या,

"कालिया नाग किती मोठा होता. पण कृष्ण त्याच्या फण्यावर नाचला. लेकराच्या आयुष्यात संकटं आलीच, पण त्यांच्यावर मात करण्याची हिंमत त्याला मिळो, ही प्रार्थना."

मग त्यांचं बोट नागांकडे गेलं.

"श्रावणात पाऊस पडतो. शेतं हिरवी होतात. धान्य उगवतं. नाग म्हणजे या सृष्टीचं, जीवनाचं प्रतीक. लेकरू निसर्गासारखं निरोगी वाढावं, दीर्घायुषी व्हावं, त्याच्या आयुष्यात भरभराट यावी म्हणून त्यांची पूजा करतात. आणि ते आपल्याला आठवण करून देतात की आपण निसर्गापासून वेगळे नाही."

खालील चित्राकडे बोट गेलं.

"हा बुध. लेकरू शिकलेलं, हुशार व्हावं म्हणून."

"आणि हा बृहस्पती?"

"हुशारीबरोबर समजही यावी म्हणून. फक्त विद्या असून उपयोग नाही. विवेकही हवा."

मग त्यांनी जिवतीकडे पाहिलं.

त्यांच्या आवाजात विलक्षण माया होती.

"आणि ही जिवती... लेकरासाठी काळजी करणाऱ्या प्रत्येक आईच्या मनाचा आधार."

लक्ष्मी बराच वेळ त्या कागदाकडे पाहत राहिली.

त्या रात्री तिला जिवतीचा अर्थ समजला.

तो फक्त पूजेचा नव्हता.

तो आईपणाचा होता.

---

"आई, एक विचारू?"

अनन्याच्या आवाजाने मीराचं लक्ष वर्तमानात आलं.

"विचार."

"तुला खरंच आवडतं का हे सगळं? की घरात चालत आलंय म्हणून करतेस?"

मीरा हसली.

"सुरुवातीला चालत आलं म्हणून केलं."

"मग?"

"मग अर्थ शोधला."

"आणि?"

मीरा खिडकीबाहेरच्या पावसाकडे पाहत म्हणाली,

"लक्षात आलं, वर्षभरात किती दिवस आपण मुद्दाम थांबून आपल्या माणसांसाठी शांत बसतो? जिवतीचा शुक्रवार माझ्यासाठी तसा दिवस झाला."

अनन्या काही बोलली नाही.

कारण तिच्या आयुष्यात नेमकं तेच हरवलं होतं.

थांबणं.

शांत बसणं.

कृतज्ञ राहणं.

काही दिवसांनी आरवला ताप आला.

ऑफिसचं प्रेझेंटेशन.

डेडलाईन.

रुग्णालय.

औषधं.

रात्रभर जागरण.

रात्री दोन वाजता आरवच्या कपाळावरची पट्टी बदलताना अनन्याच्या लक्षात आलं, दिवसभरात तिने स्वतःसाठी एक कप चहाही निवांत पिलेला नव्हता.

त्या शुक्रवारी संध्याकाळी ती सोफ्यावर बसून होती.

पूर्ण थकलेली.

मीराने काहीही न बोलता देवघरात दिवा लावला.

थोडी फुलं ठेवली.

जुन्या जिवतीच्या कागदासमोर हात जोडले.

बस्स.

ना मोठे मंत्र.

ना मोठा विधी.

पाच मिनिटांची शांतता.

अनन्या ते पाहत राहिली.

आणि अचानक तिला राधाबाईंचं वाक्य आठवलं.

"आईच्या मनाचा आधार."

कदाचित म्हणूनच या परंपरा टिकल्या असतील.

चमत्कारांसाठी नाही.

तर धीरासाठी.

---

पुढच्या वर्षी श्रावण आला.

या वेळी मीराने जिवतीचा विषय काढलाच नाही.

सकाळी ती चहा घेत वर्तमानपत्र वाचत बसली होती.

तेवढ्यात अनन्या बाजारातून परतली.

हातात फुलांची पिशवी होती.

आणि एक नवीन जिवतीचा कागद.

मीराने आश्चर्याने पाहिलं.

"अगं, सांगितलं नाहीस?"

अनन्या हसली.

"तुम्हीही तर सांगितलं नाही."

दोघींच्या नजरा भेटल्या.

त्या नजरेत आग्रह नव्हता.

फक्त प्रेम होतं.

समजूत होती.

आदर होता.

अनन्याने जुन्या १८९५ च्या कागदाशेजारी नवीन कागद लावला.

आरव धावत आला.

"आई, हा सिंहासारखा कोण?"

"नरसिंह."

"आणि हा सापावर नाचतोय?"

"कृष्ण."

"आणि ही?"

त्याने जिवतीकडे बोट दाखवलं.

अनन्या क्षणभर शांत राहिली.

तिने जुन्या कागदाकडे पाहिलं.

मग नवीन कागदाकडे.

मग मीराकडे.

मीरा हसत होती.

अनन्या हळूच म्हणाली,

"आपल्या बाळासाठी काळजी करणाऱ्या प्रत्येक आईचं नाव."

खिडकीबाहेर पाऊस पुन्हा सुरू झाला.

देवघरात दिवा शांतपणे तेवत होता.

भिंतीवर दोन कागद होते.

एक १८९५ चा.

एक २०२६ चा.

मध्ये एकशेएकतीस वर्षांचं अंतर होतं.

पण त्या दोन कागदांमध्ये एकच भावना वाहत होती—

मुलांसाठीची प्रार्थना.

मनाला स्थिर ठेवणारी आशा.

आणि पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेलं स्त्रीमनाचं शहाणपण.

कदाचित म्हणूनच जिवती आजही जिवंत होती.