पुण्यसंचय / पूर्वसंचित

निसर्गात परस्परावलंबन वा परस्परउपयुक्तता हा मुद्दा निसर्गचक्रात अंगीभूत आहे. तोच समाजातही आहे. त्यामुळे तुमच्या उपयुक्ततेचा गुणांक हा विचारात घ्यावा लागतो.उपद्रमूल्य आपण बाजूला ठेउ. निसर्गचक्रात त्याचाही संतुलनासाठी म्ह्णून विचार असतोच. तुम्ही लोकांच्या उपयोगी पडलात तर लोक तुमच्या उपयोगी पडतील हा व्यवहार वा अपेक्षा त्यात असते. त्याप्रमाणे प्रत्यक्षात घडतेच असे नाही. उपयुक्तता गुणांक हा आपण अशा तर्कशास्त्राच्या तारतम्यानेच ठरवतो. आपण कुणाच्या तरी उपयोगी पडतो आहोत ही भावना संवेदनशील माणसाला सुखावून नेते. त्याच बरोबर आपण त्याला आत्ता मदत केली तर तो आपल्याला मदत करेल ही अपेक्षा असते. भविष्यात तसे घडेलच असे नाही. मानवी नातेसंबंधांचे मूल्यांकन अशा परस्परावलंबन वा परस्परउपयुक्ततेत आहे. निसर्ग क्रूर ही नसतो वा दयाळू ही नसतो. पण त्याचे आपल्या वाट्याला येणारे आविष्कार हे आपल्याला क्रूर वा दयाळू वाटू शकतात. माणसाच्या वाट्याला येणारा सुखद वा दारुण अंत हा असाच काही मला वाटतो. उपयुक्तता मूल्य महत्वाचे आहे केवळ गुणवत्ता मूल्य नाही.मार्केट एखाद्या गोष्टीची गुणवत्ता ही उपयुक्ततेच्या मूल्याशी संलग्न करते. भक्तीच्या मार्केटींग मधेही तेच आहे.
निर्गुण निराकार परमेश्वराचा आम्हाला काय उपयोग. तो असला काय अन नसला काय? म्हणून आम्ही त्याला सगुण साकार केला. मग जरा जवळचा वाटू लागला. तरीपण उपयोगी पडायला अडचण व्हायला लागली मग आम्ही त्याला भक्तवत्सल व करुणाघन केला. आता कसं! त्याल साकडं घालता येतं. शिव्याही देता येतात. सौदाही करता येतो.
त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमेव ll
ll त्वमेव विद्या द्रविडं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देवदेव ll
सगळी मानवी नाती चिकटवून आम्ही मोकळे झालो आहोत. आता तो तुमच्या आमच्यासारखाच आहे. मग त्याचे उपयुक्तता मूल्य आम्ही तपासू. परमेश्वराने कसं सुप्रिम असायला हव नाही का? नाही तर तोही भिकारी व आम्हीही भिकारी.
जोपर्यंत परस्परउपयुक्तता आहे तो पर्यंत नाती टिकतील ती संपली की नातीही संपायला लागतात हा नात्यांमधला व्यवहारवाद आहेच.पक्ष असो, संघटना असो, संस्था असो वा मानवी नातेसंबंध असो तुमचे उपयुक्तता मूल्य संपले कि तुम्ही अडगळीत पडता.राजकारणात कुणी कुणाचे कायमचे मित्र नसतात वा कायमचे शत्रू नसतात तसे समाजकारणात ही आहे. तुमचे त्यांच्यासाठी व त्यांचे तुमच्यासाठी उपयुक्तता मूल्य व उपद्रव मूल्य जसे बदलत रहाते तसे हे स्थान बदलत राहते.
मी कॉलेज होस्टेलला असताना भल्या पहाटे अमृततुल्य मध्ये चहा प्यायला जाई.आम्हीच त्याचे पहिले गिर्‍हाईक असे. तो पहिला चहा हा रस्त्यावर ओतून देत असे. मी त्याला विचारल अस का करतो? तो म्हणाला," पहिला चहा सैतानाला. त्याला खुष केलं पाहिजे. देव काय आपला नेहमीचाच् आहे. तो थोडच कुणाच वाईट करणार आहे."
म्हणजे देवाच्या उपयुक्तता मूल्या पेक्षा सैतानाचे उपद्रव मूल्य अधिक असते. म्हटलचं आहे कि दुर्जनं प्रथमं वंदे सज्जनं तदनंतरं।
माझी मानवी नातेसंबंध हाताळण्याची क्षमता दुर्दैवाने अतिशय कमी आहे. त्यामुळे मला नातेसंबंधाचे नेहमीच भय वाटते.

पाप पुण्य म्हटले की मला जितेंद्र अभिषेकींच्या स्वरातील बा.भ.बोरकरांचे हे गाणे आठवते
नाही पुण्याची मोजणी
नाही पापाची टोचणी
जिणे गंगौघाचे पाणी

कशाचा न लागभाग
कशाचा न पाठलाग
आम्ही हो फुलांचे पराग

आम्हा नाही नाम-रूप
आम्ही आकाश स्वरूप
जसा निळा नळा धूप

पुजेतल्या पानाफुला
मृत्यू सर्वांग सोहळा
धन्य निर्माल्याची कळा

या बरोबर अजून एक संस्कृत सुभाषित आठवते .
"अष्टादश पुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।।"
पाप पुण्याची सोपी व्याख्या केलीय.
तुमच्या लेखात म्हटलय की
जेव्हा मदत करताना मनात ना देवाचा हिशेब असेल, ना परतफेडीची अपेक्षा. तेव्हा ती कृती पुण्यसंचय म्हणून साठत नाही; ती त्या क्षणीच माणुसकीच्या खात्यात जमा होते. आणि कदाचित तेच खरे पूर्वसंचित असते, जे कोणाच्या वहीत नाही, पण कोणाच्या तरी मनात कायमचे नोंदलेले असते.
मी याला फील गुड फॅक्टर म्हणतो. अशा मुळे बरे वाटते हे खरेच आहे.

कसलीही अपेक्षा न बाळगता, नि:स्वार्थ कुणी मदत केली हे कसे ओळखणार, कळणार हे सांगा आधी.
प्रेमापोटी यातील प्रेम/माया म्हणजे काय? शुद्ध प्रेम म्हणजे काय? आई -मुल शुद्ध प्रेम तर मग त्यात असं नातं का असावं लागतं?
आणि असं शुद्ध प्रेम /निःस्वार्थ माणुसकी असावी ही अपेक्षा कशासाठी? त्या अपेक्षेत स्वार्थ नाही का?

या बाबतीत कदाचित जी माणसे 'परमेश्वर' आणि 'Just World' या संकल्पनांना मनात नाहीत, अशी माणसे जेंव्हा केंव्हा कुण्या अनोळखी व्यक्तीला, मुक्या प्राण्यांना मदतीचा हात देतात तेंव्हा ती निस्वार्थ मदत असते असा मनात विचार येतोय, बाकी सगळं Transactional हेच खरं.

सगळ्या जगाकडे बुद्धाच्या अर्धोन्मिलनीत नेत्रातल्या करुणेने पाहण्याची ताकद खूप थोड्या माणसांकडे असते.
तरीही आपण कधी कधी हा प्रकाशाचा तुकडा घेऊन परतफेडीची अपेक्षा ना ठेवता मदत करतो, अगदीच नाही असे नाही. विशुद्ध प्रेम देखील माणूस कधी कधी तुकड्या तुकड्यात होईना करतो अगदीच नाही असे नाही.

मात्र तू अगदी नेमके पकडले आहेस दक्षिणा. बहुतकेदा व्यवहार म्हणूनच मदत केली जाते. प्रेमाला देखील नेहमीच उदात्तता असत नाही. त्यातही अगदी थंड व्यवहार मायेची स्नेहल चरबी लेऊन दडून बसलेला असू शकतो.

सतत सावध पणे या सगळ्यांचे कॅलक्युलेशन्स करत बसण्यात सगळी हयात जाते. (व पु होण्याचा मोह आवरून घेतो)

<<आई आणि मुलांचं प्रेम विशुद्ध मानतात कारण आई मुलांसाठी खूप त्याग करते, आणि त्या बदल्यात तिला कोणत्याच अपेक्षा नसतात>> आणि पोटचं मूळ नसेल, थोडक्यात असं नातं नसेल तर?
कारण तिथेही स्वार्थ आहे, "आपलं" मुलं आहे ते जगलं पाहिले संतती वाढली पाहिजे, मुलांनी असं करावं तसं करू नये इत्यादि. तो संसार गाडा चालला पाहिजे. मानव सोडून इतर प्राणी पाहिले तर मुद्दा आणखी क्लिअर होईल. त्यांच्यात पिल्लांनी भरारी घेतली की काम संपलं. पण तिथेही आपली संतती वाढली पाहिजे या भावनेपोटी तो पर्यंत पिल्लांना जपणे ही उर्मी आहे.

<<पण तरीही काही करताना (दुसऱ्यासाठी) यातून मला काहीतरी मिळेल, या पेक्षा मी केल्यावर समोरच्याला मदत होईल या गोष्टीला/भावनेला प्राधान्य द्यावे.>> पण मग त्यात मला पुढल्या जन्मी पुण्य मिळेल अथवा पाप लागणार नाही या उधारीवर किंवा आपला तर पाप-पुण्यावर, पुनर्जन्म, कर्माच्या फंडावर विश्वास नाहीये, आपण अशी मदत केली हे पाहुन पुढे हीच व्यक्ती नव्हे तर इतर कुणी इतर कुणाला आणि अजून इतर कुणी आपल्याला किंवा आल्या लव्ह्ड-वन्सना (न्स वर अनुस्वार नाही तेव्हा वचकांनी कोटी आवरावी )मदत करेल अशी अपेक्षा , स्वार्थ असेल तर कुठे बिघडलं? अशी कितीतरी मदत मिळत असते, मिळाली आहे.

(बरेच लोक असंवेदनशील होत आहेत, फोटो, व्हिडीओ काढतील पण मदत करणार नाही हे आहे पण विषय तो नाही असे मी समजतोय. जे मदत करत आहेत ते कुठल्या कारणाने करतात असा विषय आहे.)

@ फाविद: तिथे आपण चांगले आहोत हे स्वतःला समजवण्यास अथवा आपल्याला चांगले म्हणावे अशी सुप्त इच्छा असु शकते.

आणि मदतीलाही फार मर्यादा असतात. एकाला मदत दुसऱ्यावर अन्याय होऊ शकते.
परमेश्वर, पाप-पुण्य, जस्ट-वर्ल्ड संकल्पना न मानणाऱ्या व्यक्तीला मांसाहारी प्राणी पायाला मुका मार लागल्याने जायबंदी होऊन भूकेने तडफडताना दिसला. त्याचा जीव वाचण्यास त्याने एखादे बेकरीचे पिल्लु आणुन त्याच्या पुढ्यात घालावे किंवा कसे? अपघाताने मृत झालेला प्राणी शोधुन देणे हा एक पर्याय, पण सापडत नाहीये. मग जाऊ दे आपल्याला काय, त्याचे नशीब म्हणुन तो सोडून देतो ते योग्य की अयोग्य?
सांगण्याचे तात्पर्य एवढंच की हे निःस्वार्थ मदत डिफाईन करणे कठीण किंवा अशक्य. आयसोलेटेड उदाहरणे तेवढी असु शकतील.

मला वाटते या अशा विषयावर प्राचीन काळापासून खूप विचार झाला आहे. निःस्वार्थ अथवा लगेच , लौकरच मोबदला मिळणार नाही याची जाणीव ठेवून मदत करावी यासाठी पाप-पुण्य, कर्म-सिद्धांत वगैरेवरआधारीत कथा रचल्या आहेत.
एक अतिथी देवो भव कथा आहे. दोन पक्षी झाडावर असतात, एका पावसाळी रात्री एक वाटसरू त्या झाडाखाली मुक्कामाला येतो आणि त्याचे अतिथ्य करण्यासाठी पक्षी आपले सुके घरटे खाली टाकवून, पेटवून त्या अग्नीत झोकून देतो - खा मला अतिथी देवा, उपाशी राहु नकोस. निःस्वार्थ सेवा.
अशा कथा याच विचारांमधुन जन्माला आल्या असाव्यात.

सहजीवन आहे, समाजात एकमेकांना एकमेकांची गरज आहे , आज आपण कुणाला उपयोगी पडु तर उद्या अजुन कोणी आपल्या मदतीला येईल, मी - माझे मुल, आपण-आपले कुटूंब यांना प्राधान्य या स्वार्थापोटीच समाज टिकुन राहील.

@ फाविद: तिथे आपण चांगले आहोत हे स्वतःला समजवण्यास अथवा आपल्याला चांगले म्हणावे अशी सुप्त इच्छा असु शकते.>>> नाही वाटत, कारण 'Just World' च्या तर्काशीच डिफर करणाऱ्यासाठी चांगलं असणं काय आणि वाईट असणं काय दोन्हीही सारखंच.

आणि आपण सामान्य माणसांबद्दलच बोलत आहोत ना? कि योगी-महात्म्यांबद्दल?? कारण इतक्या गाळण्या लावून कदाचित आपण केवळ क्लिष्ट वैचारिक क्षमता आहे म्हणून माणसाकडून माणूस म्हणून जगण्याचा हक्क तर हिरावून घेत नाही आहोत ना? याचा ही विचार करणे तितकाच आवश्यक आहे.

<नाही वाटत, कारण 'Just World' च्या तर्काशीच डिफर करणाऱ्यासाठी चांगलं असणं काय आणि वाईट असणं काय दोन्हीही सारखंच.>>
अच्छा. मी स्वतःचा असा अहंकार सुखावणे हे त्यापेक्षा वेगळे समजलो. पण मी वाईट की चांगला याचा विचारही न करणे या दृष्टीने तुम्ही म्हणताय ते बरोबर आहे.

<<आणि आपण सामान्य माणसांबद्दलच बोलत आहोत ना? कि योगी-महात्म्यांबद्दल?? कारण इतक्या गाळण्या लावून कदाचित आपण केवळ क्लिष्ट वैचारिक क्षमता आहे म्हणून माणसाकडून माणूस म्हणून जगण्याचा हक्क तर हिरावून घेत नाही आहोत ना? याचा ही विचार करणे तितकाच आवश्यक आहे.>> स्पॉट ऑन.
लोक मदत करत आहेत करून घ्यावी. (अर्थात वाजवीपेक्षा भलत्या अपेक्षा ठेवून नाही वगैरे लागु.) आपणही एकमेकांना मदत केल्याने पुढे आपला, आपल्या माणसांचा फायदा होईल अशी आशा, अपेक्षा ठेवून केल्यास हरकत नाही. ती निर्भेळ निरपेक्ष आहे का वगैरे उहापोह करण्यात अर्थ नाही.

काही लोकांमध्ये आपणहून मदत करण्याची प्रव्रुत्ती असते. पण सल्ला देताना व मदत करताना त्या व्यक्तिच्या आयुष्याचा ताबा नकळत आपल्याकडे घेउ लागतात. आपण मदत केली तर ती उपकाराच्या भावनेने करु नये. मदत करणे शक्य होते त्यामुळे आपल्याला बरे वाटते या भूमिकेतून करावी. पण समोरच्याला मदत केली म्हणजे त्याने जणु उपकाराच्या ओझ्याखाली कायम राहावे ही सुप्त इच्छा मनात बाळगून असाल तर तो निव्वळ स्वार्थी विचार ठरतो.