वळण

दिवस कलला होता. माळावरच्या सुकलेल्या गवताला एक प्रकारची तांबूस झाक आली होती. धुरळा उडवत जाणारी एसटी आत्ताच दिसेनाशी झाली होती आणि मागे उरली होती फक्त एक उदास शांतता.

त्या शांततेलाही जणू काही स्वतःचा एक आवाज होता. दूरवर कुठेतरी एखादा कावळा कावकाव करत होता, तर शेजारच्या काटेरी झुडपांतून एखादं चिमुकलं पाखरू पंख फडफडवत उडत होतं. उन्हाचा कडवटपणा आता ओसरत चालला होता; पण दिवसभर अंगावर बसलेली उष्णता अजूनही मातीच्या वासात रेंगाळत होती.

बापू पायी चालत गावाकडे निघाले होते. त्यांच्या खांद्यावर एक जुनी पिशवी होती, जिच्यात शहरातून आणलेलं नातवाचं खेळणं आणि घरासाठीचं थोडं सामान होतं. बापूंच्या पावलांत आता तो जुना जोम उरला नव्हता, पण चालण्यात एक जिद्द होती.

वळणावरच्या लिंबाच्या झाडाखाली पांडबा बसला होता. तंबाखू मळत त्याने बापूंकडे पाहिले.

"काय बापू, झाला का फेरा?" पांडबाने विचारले

"व्हय, झाला की," बापू थांबले. त्यांनी कपाळावरचा घाम पुसला. "शहरात आता राहावत नाही राव . माणसं घराच्या खुराड्यात कोंडल्यागत वाटत्यात."

"बक्कळ पैसा मिळतुय म्हणल्याव काय व्हतंय ऱ्हायला ," पांडबाने चिमटीत तंबाखू धरत म्हटले.

बापूंनी एक दीर्घ श्वास घेतला. "मिळत आसल . पण सांजयेळची आसली हवा तिथं कुठं मिळणार? आणि तिथली माणसं? कुणाला कुणाचं सुतक नसतंय . आपल्या इथं कसं, झाडं-झुडपंबी वळखीची वाटत्यात."

दोघंही काही वेळ गप्प राहिले. माळावरची ती शांतता बोलकी होती. वाऱ्यावर डोलणारं ते बाभळीचं झाड आणि लांबवर दिसणारं देवळाचं शिखर, हेच बापूंचं खरं जग होतं. शहरातल्या मोठ्या इमारतींपेक्षा त्यांना आपल्या पडक्या वाड्याची भिंत जास्त मायेची वाटत होती.

"निघतु आता, उशीर व्हईल," असं म्हणून बापू चालू लागले.

त्यांच्या मागे फक्त त्यांच्या पाऊलांचा आवाज येत होता. सूर्य मावळतीला गेला होता आणि अंधार हळूहळू जमिनीला कवेत घेत होता. बापूंच्या म्हाताऱ्या डोळ्यांत मात्र आपल्या घराचा कंदील लुकलुकत होता.

बापू चालू लागले खरे, पण पाय जड झाले होते. वळण ओलांडलं की गावची शिव सुरू व्हायची. तिथं मारुतीचं देऊळ आणि त्याच्या कट्ट्यावर बसलेली चार म्हातारी माणसं. बापूंच्या डोळ्यांसमोर शहरातला तो फ्लॅट आला—दहाव्या मजल्यावरचं ते घर, जिथं खिडकी उघडली की फक्त सिमेंटची जंगलं दिसायची.

"बापू, जरा दमानं घ्या की! काय पळ सुटलाय व्हय?" मागून पांडबाचा आवाज आला. पांडबा आपली काठी टेकत त्यांच्या बरोबरीनं आला होता.

"नाही रं पांडबा, पळ कुढं सुटलाय? पाय ओढ घेत्यात घराची, दुसरं काय?" बापूंचे शब्द जड झाले होते.

पांडबानं तंबाखूची पिंक टाकली आणि म्हणाला, "आरं, पण लेकानं तर लय आगरव केला व्हता म्हणत्यात ऱ्हान्याचा? 'बापू, आता शेतीभाती सोडा अन् आराम करा' असं म्हणत व्हता की आनंदा."

बापू जरा विरक्तीनं हसले. "आनंदाचं खरं हाय रं पांडबा. त्याला वाटतंय म्हातारपणी बापानं पंख्याखाली बसावं. पण त्याला कसं सांगू? त्या पंख्याच्या वाऱ्यापरास रानातल्या बाभळीची सावली मला काळजात गारवा देती. शहरात माणसं रक्ताची आसत्यात, पण काळजाची नसत्यात पांडबा. शेजारच्याला शेजारच्याचा पत्ता नाय. कुणी मेलं-जगलं तरी कुणाचं कुणाला काय सोयरसुतक नाय."

दोघं आता ओढ्याजवळ आले होते. ओढ्याचं पाणी आटलं होतं, फक्त वाळूत थोडा ओलावा होता.

"आनंदाची बायकू काय म्हणती? नीट वागवती न्हवं?" पांडबानं हळूच विचारलं. ग्रामीण भागात विचारपूस करायची ही एक पद्धत—थेट नाही, पण सगळं जाणून घेण्याची.

बापूंनी खांद्यावरची पिशवी सावरली. "सून गुणी हाय, ती न्हाई म्हणत काय. पण तिची भाषा येगळी, तिची रीत येगळी. आपल्या मातीचा वास तिच्या हाताला कुठं लागणार?

बापू गप्प झाले. त्यांनी वळणावरून मागे वळून पाहिलं. दूरवर शहराकडे जाणारा डांबरी रस्ता नागमोडी वळणं घेत धूसर झाला होता. त्या रस्त्यानं त्यांना खूप काही दिलं होतं, पण त्यापेक्षा जास्त हिरावून घेतलं होतं.

"पांडबा, यक सांगू का? शहरात 'येळ' कुणापाशीच नसतो, अन् इथं आपल्याकडं येळच येळ हाय, पण करायला काम नाय. ही अशी फाटाफूट झालीय बघ जिण्याची."

गावच्या वेशीवरचा दगडी मारुती दिसू लागला. बापूंच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच समाधान पसरलं. शहरातल्या त्या एसी रूमपेक्षा या धुळीनं माखलेल्या वाटेनं त्यांना 'घर' दिलं होतं.

"चल, आता आंधार पडलाय. घरात कंदील लागला आसल. सून वाट बघत आसल," पांडबा म्हणाला.

बापू चालू लागले. आता त्यांच्या पावलांत थकवा नव्हता, तर घराच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचण्याची एक ओढ होती. गावच्या मातीचा वास वाऱ्यासोबत त्यांच्या नाकात शिरला आणि बापूंना वाटलं, आपण पुन्हा एकदा जिवंत झालोय.

वाट माळरानातून गावाकडे उतरत होती. दोन्ही बाजूला कोरड्या गवताचे पुंजके वाऱ्यावर हलत होते. अधूनमधून एखादी सायंकाळची झुळूक येई आणि त्या गवतावरून हात फिरवून जाई. त्या सळसळीच्या आवाजात बापूंना कितीतरी जुनी वर्षं ऐकू येत होती—लहानपणीची धावपळ, गुरं राखत फिरलेले दिवस, आणि पावसाळ्यात या माळावरून धावत घरी परतण्याचा आनंद.

त्यांच्या डोळ्यांसमोर अचानक अनेक चेहरे तरळून गेले. गाव सोडून गेलेली माणसं, काही जगात नसलेली, आणि काही अजूनही तिथंच असलेली. काळ किती पुढे गेला होता! पण मातीचा वास मात्र तसाच होता—ओळखीचा, आपलासा.

गावाची पहिली घरं आता दूरून दिसू लागली. चुलींचा धूर आकाशात विरघळत होता. कुठेतरी गाईच्या गळ्यातली घंटा मंद आवाजात वाजत होती. त्या आवाजाने बापूंच्या छातीत काहीतरी हलकंसं दाटून आलं.

वाटेवरची माती त्यांच्या चपलांखाली मऊसर वाटत होती. प्रत्येक पावलागणिक त्यांची चाल अजून वेगळी होत गेली—जणू थकलेलं शरीर नाही, तर घरी धाव घेणारं मन चालत होतं.

आणि तेव्हाच दूर अंगणातल्या कडुलिंबाच्या झाडाची सावली दिसली.

बापू थबकले.

त्या सावलीकडे पाहताना त्यांच्या चेहऱ्यावर एक हळुवार स्मित उमटलं. इतकी वर्षं दूर भटकूनही शेवटी माणूस जिथून निघाला होता, तिथंच परत येतो—हे त्यांना त्या क्षणी अगदी खोलवर जाणवलं.

वाऱ्याने पुन्हा एकदा मातीचा वास आणला.

बापूंनी छातीभर श्वास घेतला… आणि घराच्या उंबरठ्याकडे चालू लागले.