तो धातूचा प्रचंड दरवाजा जेव्हा एका कर्कश आवाजासह उघडला गेला, तेव्हा त्यातून केवळ गार हवा आली नाही, तर त्या हवेसोबत एक 'गंध' आला. ओल्या मातीचा, काहीसा कुबट पण अत्यंत 'जिवंत' वाटणारा वास. अथर्वच्या कृत्रिम नासिकापुड्यांना तो अनुभव नवीन होता. त्याच्या डिजिटल डेटाबेसमध्ये याला 'जिओस्मिन' (Geosmin) असे नाव दिले गेले होते, पण प्रत्यक्ष अनुभवात ती केवळ संज्ञा नव्हती; तो एक जुना, विसरलेला स्पर्श होता.
शून्य नावाचा तो म्हातारा अंधारात गडप झाला होता. अथर्व आणि संवेद्याने त्याच्या पावलांच्या आवाजाचा मागोवा घेत आत प्रवेश केला.
आतलं जग वेगळंच होतं. बाहेरची पृथ्वी उजाड होती, पण या भुयाराच्या भिंतींवर काहीतरी लकाकत होतं. ते विजेचे दिवे नव्हते, तर भिंतीवर वाढलेलं एक प्रकारचं नैसर्गिक शेवाळ होतं, जे मंद निळा प्रकाश सोडत होतं.
संवेद्याचा श्वास जोरात चालला होता. तिने आपला हात आपल्या छातीवर ठेवला. तिथे होणारी धडधड तिला अस्वस्थ करत होती. तिच्या मनात एक द्वंद्व सुरू होतं. 'मी ही धडधड थांबवू का? हे तर माझ्या नियंत्रणात असायला हवं. पण हे शरीर... हे माझ्या आदेशांना जुमानत नाहीये.' डिजिटल जगात तिचं तिच्या अस्तित्वावर पूर्ण नियंत्रण होतं, पण या शरीरात ती एका 'प्रवाशा'सारखी होती. तिला पहिल्यांदाच 'अगतिकता' म्हणजे काय असते, हे जाणवत होतं.
"शून्य," अथर्वने हाक मारली. त्याचा आवाज त्या भुयारात घुमला.
"तू म्हणालास की हाक एका वेदेनेची आहे. पण या जगात वेदना उरलीच कुठे आहे? आम्ही तर ती हजारो वर्षांपूर्वीच संपवली आहे."
शून्य थांबला. तो वळला आणि त्याचे ते तेजस्वी डोळे अथर्वच्या नजरेला भिडले. "तुम्ही वेदना संपवली नाही, अथर्व. तुम्ही फक्त तिला 'सांकेतिक भाषेत' (Code) रूपांतरित केलं. ज्याला तुम्ही स्पर्श करू शकत नाही, त्याला तुम्ही 'नाही' असं समजता. पण ही मुलगी... ही कोडमध्ये जगत नाही. ती रक्तामांसात जगतेय."
ते एका विस्तीर्ण हॉलमध्ये आले. तिथे मधोमध एक काचेचा घुमट होता. त्या घुमटाच्या आत एक छोटी मुलगी बसली होती. तिचे केस विस्कटलेले होते, तिचे कपडे मळलेले होते आणि ती जमिनीवरच्या मातीत काहीतरी रेघोट्या ओढत होती.
अथर्व थबकला. त्याच्या मनात एकाच वेळी दोन भावनांनी गर्दी केली. एक होती प्रचंड 'भीती' आणि दुसरी होती 'ओढ'. त्याने त्या मुलीकडे पाहिलं. तिचे डोळे... ते डोळे अथर्वला त्याच्या स्वतःच्या डिजिटल अस्तित्वापेक्षा जास्त खोल वाटले.
"तिचं नाव 'आर्य' आहे," शून्य हळू आवाजात म्हणाला. "ती या पृथ्वीवरची शेवटची 'नैसर्गिक' मानवी मुलगी आहे. तिचं हृदय धडधडतं, कारण तिला भूक लागते. ती रडते, कारण तिला एकटं वाटतं. आणि ती 'आई' म्हणून हाक मारते, कारण तिच्या स्मृतीमध्ये एक अशी स्त्री आहे, जिने तिला जन्म दिला आणि जिला काळानं गिळंकृत केलं."
संवेद्याने त्या घुमटाजवळ जाऊन पाहिलं. तिच्या मनातलं मानसशास्त्र तिला सांगत होतं की, ही मुलगी एक 'त्रुटी' (Error) आहे. पण तिच्या मनातल्या 'मानवी' भागाला मात्र काहीतरी वेगळंच वाटत होतं. तिने विचार केला. 'जर ही मुलगी जिवंत आहे, तर मग आम्ही जे जगत आहोत, ते काय आहे? आमचं अमरत्व म्हणजे खरंच जीवन आहे की एक सुंदर सजवलेला मृत्यू?'
अथर्वने त्या घुमटाच्या काचेला हात लावला. त्या लहान मुलीने वर पाहिलं. तिने अथर्वकडे पाहून एक निरागस स्मित केलं. त्या क्षणी अथर्वच्या मेंदूत एक प्रचंड मोठा स्फोट झाल्यासारखा अनुभव आला. त्याच्या कोडमध्ये साठवलेल्या लाखो वर्षांच्या माहितीपेक्षा त्या एका स्मितात जास्त अर्थ होता.
"तिला वाचवण्यासाठी तुला कशाची गरज आहे?" अथर्वने विचारलं. त्याचा आवाज आता यंत्राचा राहिला नव्हता; त्यात एक प्रकारची आर्तता आली होती.
शून्य जवळ आला आणि म्हणाला, "तिचं शरीर थकलं आहे, अथर्व. तिला 'इमोशनल सिंक्रोनायझेशन'ची गरज आहे. तिला एका अशा स्मृतीची गरज आहे, जी फक्त तुझ्याकडे आहे. एक लाख वर्षांपूर्वीची तुझी ती पहिली मानवी स्मृती... जी तू या डिजिटल प्रवासात कुठेतरी खोलवर गाडून ठेवली आहेस."
अथर्व संभ्रमात पडला. 'माझी पहिली स्मृती? मी तर फक्त एक कोड आहे. माझं अस्तित्व तर डेटावर अवलंबून आहे.' पण त्याच वेळी त्याच्या मनात एक पुसटसं चित्र उमटलं, एक हिरवं शेत, पावसाच्या सरी आणि एक हात जो त्याला सावरत होता.
अचानक, भुयाराच्या वरच्या बाजूला एक भीषण आवाज झाला. जणू काही हजारो यंत्रं एकत्र जमिनीवर आदळत होती.
"त्यांना कळलंय!" संवेद्या ओरडली. "वरच्या जगाला (अद्वैत) कळलंय की आपण नियमांच्या बाहेर गेलो आहोत. ते 'आर्य'ला नष्ट करायला येतील. त्यांना कोणताही नैसर्गिक जीव मान्य नाही!"
अथर्वने त्या मुलीकडे पाहिलं आणि मग संवेद्याकडे. त्याच्या मनातलं द्वंद्व आता एका टोकाला पोहोचलं होतं. एका बाजूला त्याचं सुरक्षित, अमर डिजिटल जग होतं आणि दुसऱ्या बाजूला ही मरणाधीन, पण जिवंत मुलगी.
"शून्य, मार्ग दाखव," अथर्व खंबीरपणे म्हणाला. "जर तिला वाचवण्यासाठी मला माझं अमरत्व गमवावं लागलं, तरी चालेल. पण या जगातली ही शेवटची धडधड मी थांबून देणार नाही."
शून्याच्या चेहऱ्यावर एक समाधान उमटलं. "प्रवास आता खऱ्या अर्थाने सुरू झालाय, मुला. पण लक्षात ठेव, मानवी मन हे जगातील सर्वात मोठं रहस्य आहे. तिथून परत फिरण्याचा रस्ता नसतो."
भुयाराच्या भिंती हादरू लागल्या होत्या. वरून धुळीचे लोट खाली येत होते. सस्पेन्स कोड आता भीतीमध्ये रूपांतरित होत होता. अथर्वला माहित होतं, की आता त्याला केवळ त्या मुलीला वाचवायचं नव्हतं, तर स्वतःच्या हरवलेल्या 'माणूसपणाचा' शोध घ्यायचा होता.
भन्नाट.
भन्नाट.