### दोस्ती...
### भाग ४ — अर्धी भाकरी, पूर्ण मैत्री!
काही मैत्री एका शर्यतीतून सुरू होतात... काही एका बाकावर बसून... पण काही मैत्री अशा असतात, जिथे स्वतःच्या डब्यातला पहिला घास दुसऱ्याला भरवला जातो. त्या क्षणापासून दोन माणसांचं नातं केवळ ओळखीपुरतं राहत नाही... ते आयुष्यभरासाठी जुळून जातं.
गाडी महामार्गावरून वेगाने धावत होती.
बाहेर सूर्य चांगलाच वर आला होता. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना अधूनमधून हिरवीगार शेतं दिसत होती. एखाद्या गावाजवळून जाताना रस्त्याच्या कडेला चहाच्या टपऱ्या, भाजी विकणारी माणसं आणि शाळेत जाणारी मुलं दिसत होती.
मी मात्र या सगळ्याकडे फारसं लक्ष देत नव्हतो.
कारण माझं मन केव्हाच पाच वर्षं मागे गेलं होतं.
अंकलेच्या श्री सिद्धनाथ विद्यामंदिरच्या मैदानावर!
बाबांनी सांगितलेली चंदू आणि अमोलची शर्यत अजूनही डोळ्यांसमोर होती.
एक मुलगा पुस्तकांसाठी धावला होता.
दुसरा सायकलसाठी.
आणि गंमत म्हणजे दोघांनाही हवं ते बक्षीस मिळालं होतं.
पण एक गोष्ट मला अजूनही खटकत होती.
चंदू सुरुवातीपासून शर्यतीत पुढे होता. मग शेवटच्या क्षणी अमोल त्याला कसा मागे टाकू शकला?
मी बाबांना विचारणार, इतक्यात त्यांनीच पुढची गोष्ट सांगायला सुरुवात केली.
"मंगेश, दुसऱ्या दिवशी शाळेत एक गंमत झाली..."
मी लगेच त्यांच्याकडे वळलो.
"काय बाबा?"
"ऐक तर मग!"
### दुसरा दिवस — श्री सिद्धनाथ विद्यामंदिर, अंकले
सकाळची वेळ होती.
शाळेच्या आवारात मुलांची लगबग सुरू होती.
कुणी दप्तर पाठीवर टाकून धावत येत होतं, तर कुणी मित्रांबरोबर आदल्या दिवशीच्या स्पर्धेच्या गप्पा मारत होतं.
आणि तेवढ्यात शाळेच्या फाटकातून एक सायकल आत आली.
"ट्रिंग... ट्रिंग...!"
सायकलवर बसलेला होता...
चंदू!
चेहऱ्यावर विजयी हास्य.
अंगात शाळेचा गणवेश.
पाठीवर दप्तर.
आणि हातात कालच मिळालेल्या सायकलचं हँडल!
शाळेच्या आवारात शिरताच त्याने मुद्दाम घंटी वाजवली.
"ट्रिंग... ट्रिंग...!"
एक मुलगा ओरडला,
"आरं चंद्या! नवीन सायकल घेऊन आलास व्हय?"
चंदूने छाती फुगवली.
"व्हय की! आता रोज पायी चालायचं काम संपलं!"
दुसरा मुलगा म्हणाला,
"आरं, मग आम्हाला बी एक फेरी दे की!"
चंदू लगेच म्हणाला,
"फेरी देईन! पण पेट्रोलचे पैसं तुमी द्यायचे!"
सगळी मुलं हसायला लागली.
"आरं येड्या, सायकलला पेट्रोल लागतं व्हय?"
चंदूने डोळा मारला.
"मग काय! माझ्या पायातलं पेट्रोल फुकट हाय काय?"
पुन्हा एकदा हशा पिकला.
चंदूने सायकल व्यवस्थित उभी केली.
तिच्यावरून हात फिरवला.
आणि समाधानाने शाळेकडे निघाला.
आज त्याला शाळेत पोहोचण्यासाठी पाच किलोमीटर चालावं लागलं नव्हतं.
कदाचित म्हणूनच त्याच्या चेहऱ्यावर वेगळाच आनंद होता.
दुसरीकडे अमोलही शाळेत आला होता.
त्याच्या दप्तरात काल बक्षीस म्हणून मिळालेली नवीन पुस्तकं आणि वह्या होत्या.
नवीन पुस्तकांचा तो विशिष्ट वास...
कोऱ्या वह्यांची पानं...
अमोलने कितीतरी वेळा ती पुस्तकं बाहेर काढून पाहिली होती.
कारण ती त्याने स्वतःच्या मेहनतीने मिळवली होती.
आणि त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे, त्या वर्षीच्या पुस्तकांसाठी त्याच्या बाबांना पैसे खर्च करावे लागणार नव्हते.
सकाळची प्रार्थना सुरू होण्यापूर्वी अमोलची नजर चंदूवर पडली.
तो मित्रांना आपली सायकल दाखवत होता.
अमोल त्याच्याजवळ गेला.
"ए चंद्या!"
"काय रं अमल्या?"
"एक विचारू?"
"विचार की! त्यासाठी काय फी घेतोय व्हय मी?"
अमोल हसला नाही.
त्याने थेट प्रश्न विचारला.
"काल तू मुद्दाम हरलास का?"
चंदूने त्याच्याकडे पाहिलं.
क्षणभर तो शांत राहिला.
मग अगदी सहज म्हणाला,
"व्हय!"
अमोलचा चेहरा बदलला.
"काय?"
"आरं, व्हय म्हटलं की!"
"म्हणजे तू मुद्दाम मला पुढं जाऊ दिलंस?"
"व्हय रं बाबा!"
अमोल थोडा चिडला.
"चंद्या, याचा अर्थ असा न्हाय की मी तुला हरवू शकत न्हाय!"
चंदूने त्याच्याकडे पाहिलं.
आणि हसत म्हणाला,
"आरं, मग एवढं रागवतोस कशापायी?"
"मला कुणी मुद्दाम हरून जिंकवलेलं आवडत न्हाय!"
चंदूने काही क्षण विचार केला.
मग म्हणाला,
"बरं! मग आज शाळा सुटल्यावर पुन्हा धावूया!"
अमोलने त्याच्याकडे पाहिलं.
"खरंच?"
"व्हय! पण यावेळी बक्षीस न्हाय हं!"
"नको मला बक्षीस!"
"मग काय पाहिजे?"
"तुला हरवायचंय!"
चंदू खळखळून हसला.
"आरं, मग बघूया की! पण हरलास तर रडायचं न्हाय हं!"
"मी कशाला रडू?"
"कालपासून तोंड बघून तसंच वाटतंय!"
अमोलने त्याच्या खांद्यावर हलकासा धपाटा मारला.
दोघंही हसले.
तेवढ्यात प्रार्थनेची घंटा वाजली.
"चल रं, नायतर मास्तर दोघांनाबी धावायला लावतील!"
चंदू म्हणाला.
आणि दोघंही प्रार्थनेसाठी धावत गेले.
### दोन वेगवेगळे स्वभाव
बाबा सांगत होते.
"मंगेश, त्या दोघांच्या स्वभावात जमीन-अस्मानाचा फरक होता."
"म्हणजे?"
"अमोल अभ्यासात अत्यंत हुशार. नेहमी पहिल्या क्रमांकावर. शिक्षकांचा लाडका विद्यार्थी."
"आणि चंदू?"
बाबा हसले.
"चंदू म्हणजे वर्गातल्या शेवटच्या बाकाचा कायमचा मालक!"
मी हसायला लागलो.
"म्हणजे बॅकबेंचर!"
"अगदी!"
बाबा पुढे म्हणाले,
"अमोलचं लक्ष पुस्तकात असायचं. चंदूचं लक्ष वर्गाच्या खिडकीबाहेर!"
"मग अभ्यास कसा करायचा?"
"अरे, अभ्यासात मागे होता म्हणून त्याला काहीच समजत नव्हतं असं नाही. तो चुणचुणीत होता. पण घरची परिस्थिती, रोजची पायपीट आणि इतर अडचणी यांचा परिणाम त्याच्या अभ्यासावर व्हायचा."
मी मान हलवली.
बाबा म्हणाले,
"पण गंमत म्हणजे अमोल आणि चंदू एकमेकांशी अगदी सहज जुळून गेले."
मी विचारलं,
"मग त्या दिवशी दुपारी काय झालं?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"दुपारीच तर मला त्या दोघांच्या मैत्रीची खरी सुरुवात दिसली."
### मधली सुट्टी
दुपारची घंटा वाजली.
"टण... टण... टण...!"
मुलांनी आपापले डबे बाहेर काढले.
कुणाच्या डब्यात भाजी-पोळी होती.
कुणाच्या डब्यात भाकरी आणि चटणी.
तर कुणी घरून आणलेला भात खात होतं.
वर्गात नेहमीप्रमाणे गोंधळ सुरू झाला.
"आरं, तुझ्या डब्यात काय हाय?"
"बटाट्याची भाजी!"
"मला दे की जरा!"
"आरं, आधी तुझं लोणचं दे!"
मुलांची देवाणघेवाण सुरू होती.
पण एका बाकावर चंदू शांत बसला होता.
त्याने दप्तर उघडलं नाही.
डबा काढला नाही.
काही वेळ तो इतर मुलांकडे पाहत राहिला.
मग शांतपणे उठला.
आणि वर्गाबाहेर निघून गेला.
अमोलने ते पाहिलं.
त्याने आपला डबा उघडला होता.
पण चंदू कुठे चाललाय, याची त्याला उत्सुकता वाटली.
त्याने डबा पुन्हा बंद केला.
हातात घेतला.
आणि चंदूच्या मागे गेला.
शाळेच्या मैदानाच्या कडेला एक मोठं झाड होतं.
त्या झाडाखाली चंदू बसला होता.
जमिनीवरची एक छोटी काडी घेऊन मातीमध्ये काहीतरी रेघोट्या मारत होता.
अमोल त्याच्याजवळ गेला.
"ए चंद्या!"
चंदूने वर पाहिलं.
"काय रं?"
"इथं काय करतोयस?"
"काय न्हाय. बसलोय."
"मग डबा खायला का न्हाय आलास?"
"भूक न्हाय रं."
अमोलने त्याच्याकडे संशयाने पाहिलं.
"खरंच?"
"व्हय!"
"मग तुझा डबा दाखव."
चंदू काही बोलला नाही.
"आरं, दाखव की!"
चंदूने नजर खाली वळवली.
"डबा न्हाय आणला."
"का?"
"असंच."
अमोल त्याच्या शेजारी बसला.
"चंद्या, खरं सांग."
चंदू काही क्षण शांत राहिला.
मग हळू आवाजात म्हणाला,
"आरं अमल्या... गेल्या तीन-चार दिसांपासून बाबाला कामच मिळालं न्हाय."
अमोल त्याच्याकडे पाहत राहिला.
"मग?"
"घरात जे काय थोडंफार व्हतं, ते बी संपलं."
चंदूने हातातली काडी मोडली.
"सकाळी आई म्हणाली, घरात शिजवायला काय बी न्हाय."
अमोल गप्प झाला.
चंदू पुढे म्हणाला,
"म्हणून डबा न्हाय आणला. पण काय बिघडलं त्यात? एक दिस उपाशी राहिलो म्हणून काय मरत न्हाय मी!"
शेवटचं वाक्य तो हसत म्हणाला.
पण ते हसू अमोलच्या मनाला लागलं.
त्याच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं.
चंदूने ते पाहिलं.
"आरं अमल्या! तू कशापायी रडतोयस?"
अमोलने पटकन डोळे पुसले.
"कोण रडतंय?"
"आरं, डोळ्यातनं पाणी येतंय तुझ्या!"
"धूळ गेलीय!"
चंदू हसला.
"आरं, मग धूळ माझ्या पोटात गेलीय बहुतेक! म्हणून भूक लागली न्हाय!"
अमोलला हसू आलं.
पण त्याने काही न बोलता आपला डबा उघडला.
डब्यात भाकरी आणि भाजी होती.
त्याने भाकरीचा एक तुकडा मोडला.
त्यावर थोडी भाजी घेतली.
आणि चंदूच्या पुढे धरला.
"घे."
चंदूने त्याच्याकडे पाहिलं.
"नगं रं."
"का?"
"तुझा डबा हाय."
"म्हणून काय झालं?"
"तू खा."
अमोलने हात मागे घेतला नाही.
"चंद्या, आज आपण दोघं मिळून खाणार."
"आरं, पण..."
"पण-बिण काय न्हाय! तोंड उघड!"
चंदू हसायला लागला.
"आरं, तू काय माझी आई हायस व्हय?"
अमोलही हसला.
"नाय! पण तुझ्यापेक्षा शहाणा हाय!"
"ते कुणी सांगितलं?"
"माझ्या मार्कशीटनं!"
चंदू खळखळून हसला.
"लई शहाणपणा करू नगंस!"
"मग खा आधी!"
आणि अमोलने भाकरीचा पहिला घास चंदूला भरवला.
चंदूने तो खाल्ला.
क्षणभर त्याने अमोलकडे पाहिलं.
काहीतरी बोलायचं होतं.
पण शब्द सापडत नव्हते.
अमोलने त्याच्याकडे पाहून विचारलं,
"काय रं? भाजी तिखट हाय का?"
चंदूने मान हलवली.
"न्हाय रं..."
"मग?"
चंदू हळूच म्हणाला,
"लई छान हाय."
अमोल हसला.
"मग अजून खा!"
"आरं, तू बी खा की!"
"खातोय ना!"
आणि दोघांनी एकाच डब्यातून जेवायला सुरुवात केली.
### एका डब्यातून सुरू झालेली मैत्री
जेवता जेवता चंदूने विचारलं,
"आरं अमल्या, आज संध्याकाळची शर्यत लक्षात हाय ना?"
"हो!"
"मग जास्त खाऊ नगंस!"
"का?"
"पोट भरलं की धावता येणार न्हाय तुला!"
अमोल हसला.
"तू आधी पोटभर खा!"
"आरं, मग मी हरलो तर?"
"मग मी जिंकेन!"
चंदूने त्याच्याकडे पाहिलं.
"आरं, काल बी तूच जिंकलास!"
अमोलचा चेहरा पुन्हा गंभीर झाला.
"चंद्या, काल तू मुद्दाम हरलास!"
चंदूने भाकरीचा तुकडा तोंडात टाकला.
"मग आज न्हाय हरणार!"
"नक्की?"
"व्हय! आज तुला माझी खरी धाव दाखवतो!"
"बघूया!"
दोघंही हसू लागले.
आणि त्या झाडाखाली एकाच डब्यातून जेवत असताना त्यांच्यातलं अंतर नकळत कमी होत गेलं.
कालपर्यंत एकमेकांना नीट न ओळखणारी दोन मुलं आज एकमेकांसोबत हसत होती.
गप्पा मारत होती.
आणि एकमेकांची काळजी घेत होती.
बाबा काही क्षण थांबले.
मी त्यांना विचारलं,
"बाबा, तुम्हाला हे सगळं कसं समजलं?"
बाबा हसले.
"अरे, माझ्या मुख्याध्यापकांच्या कार्यालयाच्या खिडकीतून ते झाड दिसायचं."
"म्हणजे तुम्ही दोघांना पाहत होतात?"
"हो. अमोल डबा घेऊन चंदूच्या मागे गेला, तेव्हापासून माझं लक्ष त्यांच्याकडे होतं."
"पण त्यांचं बोलणं?"
"काही संवाद मला नंतर अमोलकडून आणि अशोककडून समजले. बाकी त्या दिवशी त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद मी स्वतः पाहिला होता."
मी शांत झालो.
बाबा पुढे म्हणाले,
"मंगेश, त्या दिवशी माझ्या कार्यालयातून एक दृश्य दिसत होतं."
"कसलं?"
"एका झाडाखाली दोन मुलं बसली होती. दोघांच्या मधे एकच डबा होता. आणि दोघंही खळखळून हसत होती."
बाबा क्षणभर थांबले.
"मला त्या क्षणी वाटलं, या दोघांची मैत्री आता खऱ्या अर्थाने सुरू झाली आहे."
मी खिडकीबाहेर पाहिलं.
मनात विचार आला.
अमेरिकेत कितीतरी महागड्या रेस्टॉरंटमध्ये मी जेवलो होतो.
पण एका साध्या डब्यातली भाकरी दोन मुलांच्या आयुष्यात इतकी महत्त्वाची ठरू शकते, याचा विचारही कधी केला नव्हता.
### शाळा सुटल्यानंतर...
दुपारचे वर्ग संपले.
शाळा सुटली.
मुलं आपापल्या घरी निघाली.
मी रोजच्या सवयीप्रमाणे वर्गखोल्यांची पाहणी करत होतो.
अशोक माझ्यासोबत होता.
एका वर्गातून दुसऱ्या वर्गात जाताना मी त्याला विचारलं,
"अशोक, आज अमोलने काय केलं माहीत आहे का?"
अशोकमामा लगेच घाबरले.
"काय झालं सर? पोरानं काय गडबड केली व्हय?"
मी हसलो.
"अरे, घाबरू नकोस!"
"सर, सांगा की! काय केलं त्यानं?"
"आज घरी गेल्यावर त्यालाच विचार."
अशोकमामा माझ्याकडे संशयाने पाहू लागले.
"सर, आता तुमी बी असं कोड्यात बोलू नगासा! पोरानं काय केलं ते सांगा की!"
मी हसत म्हणालो,
"अशोक, आज तुझ्या मुलाने असं काही केलंय की तुला त्याचा अभिमान वाटेल."
अशोकमामा गप्प झाले.
"खरंच सर?"
"हो. पण त्याच्याकडूनच ऐक."
त्यांच्या चेहऱ्यावर हलकंसं हास्य उमटलं.
आम्ही शेवटच्या वर्गाची पाहणी पूर्ण केली.
सगळे विद्यार्थी घरी गेले होते.
मी कार्यालयाकडे परतत होतो.
तेवढ्यात मैदानावरून मुलांचा आवाज आला.
"तयार हायस का रं?"
मी थांबलो.
अशोकमामाही थांबले.
आम्ही मैदानाकडे पाहिलं.
आणि आश्चर्यचकित झालो.
मैदानावर अमोल आणि चंदू उभे होते!
दोघंही धावण्याच्या तयारीत!
### खरी शर्यत!
चंदूने अमोलकडे पाहिलं.
"काय रं अमल्या, अजून वेळ हाय. माघार घ्यायची असंल तर सांग!"
अमोलने हाताची मूठ आवळली.
"माघार तू घे!"
"आरं, कालचा पहिला नंबर डोक्यात जाऊ देऊ नगंस!"
"आधी धावून तर दाखव!"
चंदू हसला.
"बरं! मग तयार?"
"तयार!"
अशोकमामांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"सर, ही पोरं काय करतायत?"
मी हसलो.
"बहुतेक कालची शर्यत पुन्हा होणार आहे!"
"आरं देवा! या पोरांना दुसरं काय काम न्हाय का?"
आम्ही दोघंही मैदानाच्या बाजूला उभे राहिलो.
चंदूने जमिनीवर एक रेषा दाखवली.
"इथनं सुरू करायचं आणि त्या झाडापर्यंत धावायचं!"
अमोलने मान हलवली.
"चालेल!"
"आणि यावेळी कुणी मुद्दाम हरणार न्हाय!"
"तेच तर मला पाहिजे!"
दोघंही तयार झाले.
चंदूने मोजायला सुरुवात केली.
"एक..."
"दोन..."
"तीन!"
आणि दोघं धावू लागले.
सुरुवातीला अमोलने चांगला वेग घेतला.
तो पूर्ण ताकदीने धावत होता.
पण चंदू?
चंदू अगदी सहज धावत होता.
काही क्षणांतच तो अमोलच्या पुढे गेला.
अमोलने वेग वाढवला.
पण चंदू आणखी पुढे निघाला.
मी आणि अशोकमामा आश्चर्याने पाहत होतो.
अमोल जीव तोडून धावत होता.
पण चंदूला गाठणं त्याला शक्य होत नव्हतं.
आणि शेवटी...
चंदूने शर्यत जिंकली!
अमोल काही क्षणांनी अंतिम रेषेपर्यंत पोहोचला.
दोघंही धापा टाकत उभे होते.
चंदूने कमरेवर हात ठेवले.
आणि अमोलकडे पाहून हसला.
"काय रं अमल्या? आता पटला का?"
अमोल धापा टाकत म्हणाला,
"व्हय रं बाबा! तूच भारी धावतोस!"
चंदू हसला.
"मग काल काय म्हणत व्हतास?"
"बरं झालं तू मुद्दाम हरलास!"
"का?"
"नायतर माझ्या पुस्तकांचं काय झालं असतं?"
चंदू जोरात हसला.
"आरं, आणि माझ्या सायकलचं काय झालं असतं?"
दोघंही खळखळून हसू लागले.
मग अमोलने हात पुढे केला.
चंदूने त्याच्या हातावर टाळी दिली.
हाय-फाइव्ह!
आणि दोघंही एकमेकांच्या खांद्यावर हात ठेवून मैदानाबाहेर चालू लागले.
मी आणि अशोकमामा दूरून हे सगळं पाहत होतो.
अशोकमामा माझ्याकडे वळले.
"सर..."
"काय अशोक?"
"कालच्या शर्यतीत चंदू मुद्दाम हरला व्हता वाटतं!"
मी मान हलवली.
"हो अशोक. मलाही आता तसंच वाटतंय."
अशोकमामा काही क्षण गप्प राहिले.
मग हळूच म्हणाले,
"सर, पोरगं लई मोठ्या मनाचं हाय."
मी त्यांच्याकडे पाहिलं.
"हो. आणि तुझा अमोलही कमी नाही."
अशोकमामा हसले.
"कशापायी सर?"
मी त्यांना दुपारचा प्रसंग सांगितला.
चंदू डबा न आणता मैदानात बसला होता.
अमोलने त्याला शोधलं.
आणि स्वतःच्या डब्यातून त्याला जेवायला दिलं.
सगळं ऐकल्यावर अशोकमामा शांत झाले.
त्यांच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं.
"सर... खरंच?"
"हो अशोक."
त्यांनी मैदानाकडे पाहिलं.
अमोल आणि चंदू अजूनही हसत गप्पा मारत होते.
अशोकमामा हळू आवाजात म्हणाले,
"सर, मी अमोलला लहानपणापासून एकच शिकवलंय..."
"काय?"
"आपल्याकडं कमी असलं तरी चालंल... पण आपल्यामुळं दुसऱ्याचं पोट उपाशी राहू नये."
मी अशोकमामांकडे पाहत राहिलो.
त्यांच्या त्या साध्या वाक्यात आयुष्याचं किती मोठं तत्त्वज्ञान दडलं होतं!
मी त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवला.
"अशोक, तू तुझ्या मुलाला खूप चांगले संस्कार दिले आहेत."
अशोकमामा काही बोलले नाहीत.
फक्त हसले.
आणि मैदानाकडे पाहत राहिले.
### परत वर्तमानात...
बाबांनी गोष्ट सांगणं थांबवलं.
गाडीत काही क्षण शांतता पसरली.
मी त्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहिलं.
त्यांच्या डोळ्यांत जुन्या आठवणींचं समाधान होतं.
मी हळूच विचारलं,
"बाबा, म्हणजे त्या दिवशी तुम्हाला खात्री पटली की चंदू मुद्दाम हरला होता?"
"हो मंगेश. त्या संध्याकाळच्या शर्यतीनंतर तर शंकाच उरली नाही."
"आणि अमोलला ते आधीच समजलं होतं?"
"हो. म्हणूनच त्याने पुन्हा शर्यत लावली."
मी हसलो.
"म्हणजे एक हुशार विद्यार्थी आणि एक बॅकबेंचर... दोघांची भारी जोडी जमली!"
बाबाही हसले.
"अगदी!"
मी काही क्षण विचार केला.
मग म्हणालो,
"बाबा, एक गोष्ट मात्र खरी आहे."
"काय?"
"चंदूने अमोलसाठी पहिलं बक्षीस सोडलं. आणि अमोलने चंदूला स्वतःच्या डब्यातलं जेवण दिलं."
बाबांनी मान हलवली.
"हो मंगेश."
"म्हणजे मैत्रीच्या पहिल्याच दोन दिवसांत दोघांनी एकमेकांसाठी काहीतरी केलं."
बाबा हसले.
"आणि तेही कुणी सांगितलं म्हणून नाही."
मी खिडकीबाहेर पाहिलं.
रस्त्याच्या कडेला एक लहान मुलगा सायकलवरून जाताना दिसला.
मला नकळत चंदूची आठवण झाली.
त्याच्या नवीन सायकलची.
आणि अमोलच्या पुस्तकांची.
बाबा पुन्हा बोलू लागले.
"मंगेश, तुला माहीत आहे का, मी आजही अंकले गाव सोडून अमेरिकेला का येत नाही?"
मी त्यांच्याकडे पाहिलं.
हा प्रश्न मी त्यांना कितीतरी वेळा विचारला होता.
पण आज ते स्वतःहून त्याचं उत्तर देणार होते.
"का बाबा?"
ते खिडकीबाहेर पाहत म्हणाले,
"कारण आपल्या गावात अशी माणसं आहेत रे."
मी शांतपणे ऐकत होतो.
"प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही संघर्ष आहे. कुणाकडे पैसा कमी आहे. कुणाला शिक्षणाची अडचण आहे. कुणाच्या घरात दुःख आहे."
बाबा थोडे थांबले.
"पण त्या सगळ्यातही माणसं एकमेकांना मदत करतात."
"हो बाबा..."
"अशोकसारखा माणूस दुसऱ्याच्या मुलाचं शिक्षण बंद होऊ नये म्हणून धडपडतो. चंदूसारखा मुलगा मित्राला पुस्तकं मिळावीत म्हणून शर्यत सोडतो. आणि अमोलसारखा मुलगा स्वतःच्या डब्यातला पहिला घास उपाशी मित्राला भरवतो."
मी नि:शब्द झालो.
बाबा माझ्याकडे पाहून हसले.
"आता सांग मंगेश... अशी माणसं सोडून मी कुठं जाऊ?"
माझ्याकडे उत्तर नव्हतं.
खरंच नव्हतं.
न्यूयॉर्कमध्ये मला चांगलं आयुष्य मिळालं होतं.
पण बाबांना अंकलेमध्ये जे मिळालं होतं, त्याची किंमत पैशांत मोजता येणार नव्हती.
माझ्या मनात एक विचार आला.
मी बाबांना अमेरिकेतल्या सुविधा दाखवत होतो.
पण बाबा मला अंकलेमधली माणुसकी दाखवत होते.
आणि त्या क्षणी पहिल्यांदाच मला त्यांच्या गाव न सोडण्यामागचं कारण थोडं अधिक स्पष्टपणे समजू लागलं.
पण तरीही माझ्या मनात एक प्रश्न होता.
मी बाबांना विचारलं,
"बाबा, मग पुढे चंदू आणि अमोलची मैत्री अशीच टिकली?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
त्यांच्या चेहऱ्यावरचं हास्य हळूहळू मावळलं.
ते काही क्षण शांत राहिले.
मग म्हणाले,
"मंगेश, मैत्री करणं सोपं असतं रे..."
मी त्यांच्याकडे पाहिलं.
"पण ती निभावणं?"
बाबांनी एक दीर्घ श्वास घेतला.
"त्यासाठी कधी कधी आयुष्य खूप कठीण परीक्षा घेतं."
माझ्या मनात पुन्हा अस्वस्थता निर्माण झाली.
मी विचारलं,
"म्हणजे या दोघांच्या आयुष्यात पुढे काहीतरी घडलं?"
बाबांनी लगेच उत्तर दिलं नाही.
ते खिडकीबाहेर पाहत राहिले.
आणि मी पुन्हा एकदा त्या दोन मुलांच्या गोष्टीत हरवून गेलो.
एक मुलगा पुस्तकं घेऊन आनंदी होता.
दुसरा सायकल मिळाल्यामुळे.
पण दुसऱ्या दिवशी त्यांनी एकमेकांना जे दिलं होतं, त्याला कुठल्याही बक्षिसाची किंमत नव्हती.
चंदूने अमोलला त्याच्या मेहनतीवर विश्वास ठेवायला शिकवलं.
आणि अमोलने चंदूला हे जाणवून दिलं की त्याच्या अडचणीच्या वेळी तो एकटा नाही.
त्या दिवशी दोघं पुन्हा धावले होते.
यावेळी चंदू जिंकला होता.
पण शर्यत संपल्यानंतर दोघांच्या चेहऱ्यावर सारखंच हास्य होतं.
कारण आता त्यांना एकमेकांना हरवायचं नव्हतं.
एकमेकांसोबत पुढे जायचं होतं.
### दोस्ती...
काल एकाने मित्रासाठी शर्यत हरली होती...
आज दुसऱ्याने त्याच्यासाठी स्वतःचा डबा उघडला होता...
काल एका मुलाला सायकल मिळाली होती...
आज दुसऱ्याला आयुष्यभरासाठी मित्र मिळाला होता...
आणि त्या दोघांनाही अजून माहीत नव्हतं...
की त्यांची खरी परीक्षा अजून बाकी होती.
कारण मैत्रीची सुरुवात एकत्र हसण्यातून होते... पण तिची खरी ओळख कठीण प्रसंगात एकमेकांसाठी उभं राहण्यातून होते.
### भाग ४ समाप्त — अर्धी भाकरी, पूर्ण मैत्री!
क्रमशः...
