सामूहिक स्वयंपाकघरे आणि स्त्री-सक्षमीकरणाचा जागतिक पट

@ राज अज्ञानी,

फार चांगला, विचारणीय विषय / धागा.

ज्ञानवर्धक चर्चेच्या प्रतीक्षेत.

संबंधित विषयावर लिहिलेल्या एका स्फुटाची आणि त्यावर मायबोलीकरांमधे झालेल्या मजेदार चर्चेची एक लिंक :

https://www.maayboli.com/node/83214

स्त्रिया सक्षमच आहेत.

एकाच घरात प्रत्येकाची फर्माईश वेगळी असते. कोणाला चमचमीत हवे असते, कोणाला डाएट चे हवे असते. कोणाला पालेभाज्या आवडतात, कोणाला आवडत नाहीत. कोणाला चपाती, कोणाला फुलका, कोणाला भाकरी, तर कोणाला पराठा हवा असतो. एकाच घरात हे करताना जीव मेटाकुटीला येतो. कॉम्युनिटी किचनमध्ये हे सर्व कसे करणार? तसेच हळू काम करणारे, गलथान, काम करणारे, कामचुकार, स्वच्छतेची पराकोटीची सवय असलेले , OCD वाले, चालता है वाले यांचा मेळ कसा घालणार. काहींना चपाती तव्यातून थेट ताटात लागते.

ही संकल्पना तात्विक दृष्ट्या ठीक असली तरी, त्याचे निगेटिव्ह पॉइंट्स बरेच आहेत.
विशेषत: , महाराष्ट्रातील पांढरपेशा, उच्च मध्यमवर्गीय समाजात ही संकल्पना कधीच मान्य होणार नाही. पुरुषसत्ताक मानसिकता, चव हा व्यक्तीसापेक्ष बदलणारा निकष, खाण्याचे अतीव चोचले, करणाऱ्या व्यक्तींबद्दल विनाकारण असलेला आकस, ( म्हणजे त्याची चव, स्वच्छता, तेल किती वापरतात! असे मुद्दे) , करणाऱ्याची मानसिकता अन्नात उतरते..अशा आयुर्वेदिक समजुती, सिनियर सिटीझन्स नी स्वतःच ठरविलेले अतार्किक पथ्य पाणी, ताजे - शिळे याचे स्तोम , नैवेद्य वगैरे असल्यास घरचेच अन्न पाहिजे अशा घट्ट समजुती....

घर म्हणजे मुख्यतः 'किचन आणि खाणे ' अशी समजूत असलेल्या भारतीय समाजात हे शक्य नाही!

फारतर महिन्यातून एक अथवा दोन दिवस करून पाहायला काही हरकत नाही. पॉटलक टाईप. चटपटीत मेन्यू वगैरे ठरवून!

धागा उत्तम आहे. माहितीपुर्ण आहे.
जे खवैय्या आहेत त्यांना कम्युनिटी किचन फारसे आवडणार नाही. पण नोकरदार पुरुष, विद्यार्थी, एकल पुरुष यांना ते फार उपयोगाचे आहेत, एक स्त्री दुसर्‍या स्त्रीच्या स्वयंपाकाविशयी फारसे बरे बोलत नाही. त्यांन इतर स्त्रियांचा स्वैपाक फक्त परावलंबी झाल्यास नाईलाजाने खावा लागतो. खाण्यासाठी जगणारे व जगण्यासाठी खाणारे अशी विभागणी केल्यास मी जगण्यासाठी खातो. त्यामुळे मला कम्युनिटी किचन ही कल्पना फार आवडली

धागा चांगला आहे.
घरच्या अन्नाची तुलना कशाशीही होणार नाही असे माझे प्रामाणिक मत आहे. स्वयंपाकघर भटारखाना झाले की काही नको त्या गोष्टी ओघाने येणारच.
वैयक्तिक आवडी निवडी, (जी असणे नैसर्गिक आहे. ) स्वच्छता , अन्नाचा ताजे पणा कमी होणे (उदा एवढं सॅलड कापायचं असेल तर ते किती तरी वेळ आधी कापून ठेवावं लागेल. ) , मोलाने करून घेतल्याने वाढणारी cost असे अनेक मुद्दे आहेत.
स्त्रियांना ह्यातून सुटका द्यायची असेल तर घरातल्या सर्वांनी (पुरुष, मोठी मुले वगैरे ) घरकामात तेवढीच जबाबदारी घ्यावी म्हणजे घरातल्या सर्वांना घरी केलेले , कुटुंबाच्या आवडीचे, अन्न खाता येईल आणि त्याचा भार एकावर पडणार नाही.

*सर्वांनी (पुरुष, मोठी मुले वगैरे ) घरकामात तेवढीच जबाबदारी घ्यावी म्हणजे ...* पूर्णपणे सहमत. हल्ली बऱ्याच घरात हे सहजपणे होतानाही दिसतं.
महाराष्ट्रातल्या स्वयंपाकाच्या पद्धतीतलं प्रचंड वैविध्य , त्यातही शुद्ध शाकाहार व मांसाहार हा राडा आहेच, बघता, कम्युनिटी किचन रोजच्या जेवणासाठी इथे स्विकारलं जाईल असं वाटत नाही. मला स्वतःला तरी जेवणाच्या व स्वयंपाक करण्याच्या बाबतीतली ही तडजोड जगण्यातला एक मोठा आनंद हिरावून घेणारी वाटते. अर्थात, हे माझं निव्वळ वैयक्तिक मत व आवड.

अहो, पण सामूहिक किचनमधल्या जेवणात माझ्या चुका काढायचा रोजचा आसुरी आनंद तुम्हाला कसा मिळणार !!!

माझे मत अशा चर्चांमध्ये एखादी गोष्ट कुठल्या कुठल्या केस मध्ये सूट होणार नाही, माझ्या कुटुंबात सूट होईल की नाही पेक्षा टार्गेटेड कुटुंबे कोणती त्यांना सूट होते की नाही हे बघायला हवे.
तेव्हा ओसीडी असणारे, कडक सोवळे लागणारे, आजरपणामुळे अथवा वृद्धत्वामुळे नियमित स्पेशल पथ्य लागणारी, नवजात ते नॉर्मल जेवण करता येईपर्यंत मोठी न झालेली मुले असणारी कुटुंबे तूर्तास बाजूला ठेवावी.

याचा उपयोग खास करून बाहेरची कामे, नोकरी, व्यवसाय, इतर ऍक्टिव्हिटीज् यात भरपूर वेळ लागणाऱ्या कुटंबाना होणार आहे, नव्हे तोच उद्देश आहे असे वाटते.

मला वाटते निम्न आर्थिक स्तरावर अशी संकल्पना जास्त प्रमाणात आणि लौकर स्वीकारली जाईल, कनिष्ठ मध्यम वर्गीयांपर्यँत अथवा बाहेरून डबा लावणे जिथे सहज स्वीकारले जाते तेथ पर्यंत. हायजीन आणि समतोल न्यूट्रिशन तिथेही पाळले पाहिजे.

त्यापुढे मग आवडीनिवडीचा भर वाढत जातो. रेस्टॉरंट मधून खाणे मात्र तिथेही कॉमन आहे. तिथे किचन रेस्टॉरंट असलेल्या ३ स्टार ते पुढील हॉटेल्स प्रमाणे इमारतीतच, इमारतींच्या समुहात चालवले गेलेले किचन/रेस्टॉरंट म्हणता येईल ते चालु शकेल. माल, तेल कुठला वापरतात, स्वच्छता, हायजीन यावर देखरेख व नियंत्रण राहील. चार्जेस, मेन्यू त्या त्या सोसायटीच्या आर्थिक स्तरांप्रमाणे असेल. सुट्टी, सणासुदीला अथवा वाटेल तेव्हा घरी करण्याचा पर्याय असेलच.

अशी व्यवस्था स्विकारो न स्वीकारो स्वयंपाक आवराआवरी सकट पुरुषांनी घरकामात समान जबाबदारी उचलून सहभाग करायला हवा.

शिजवल्यावर अन्न अमुक वेळातच खाल्ले पाहीजे, शिळे खातात तिथे दुर्भिक्ष्य येते, फ्रीज, फ्रिजर मुळे सत्वांचे फार नुकसान होते, नैवेद्य म्हणजे घरचाच हवा, वगैरे पाळायचे ते पाळतील त्यासाठी समाजाने का थांबुन रहायचे? अशा समजुती सोडल्या तर माहिती काढुन फ्रीज/ फ्रिजर व इतर उपकरणे आणि स्मार्ट थिंग्ज शिकून, दोघांच्या सहभागाने घरातही रोजच्या धावपळीतला स्वयंपाकास लागणारा वेळ खूप वाचवतो येतो. हायजीन आणि न्यूट्रिशन कॉम्प्रोमाईझ न करता. जोपर्यंत अशा सामुहिक स्वयंपाकघराची / सोसायटी रेस्टॉरंटची वगैरे सोय होत नाही तो पर्यँत /नंतरही आवडीचे काही पटकन करण्यास वगैरे असे करता येईल, तिथुन सुरवात करणे इष्ट होईल.

ज्या आर्थिक, सामाजिक इ इ समूहांना गरज, आवड, निकड वगैरे आहे त्यांनी जरूर असे करावे. मला यात सध्यातरी काहीच अपिलिंग दिसत नाही. असे आवडी चवी आणि पदार्थांचे लसावी काढून केलेले जेवण मेस मध्ये खूप खाल्ले. असे जेवण खावेसे वाटले तर पैसे देऊन हॉटेलात खातोच, पण रोज डिफॉल्ट असे कसलेही नियंत्रण नसलेले आणि निवडीचा अधिकार गमावलेले पदार्थ ताटात घेऊन खायची जराही इच्छा नाही. जेवण रांधण्याइतका वेळ उत्साह आणि पैसे जागा आहे.
माझ्या घरात स्त्रियांवर भार पडणार नाही आणि ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे हे बघतो. जगातील स्त्रियांचे प्रश्न सोडवण्यात रस आणि तितका वेळ आणि मुळात इच्छा सध्यातरी नाही.
ऑल यू कॅन इट अगदी फाय स्टार जेवण मिळालं तरी त्याचा तीन दिवसांत कंटाळा येतो. अगदी ५० पदार्थांचा स्प्रेड गुणवत्तेची खात्री इ इ असेल तरीही. नॉट माय कप!

>>>>>>पण रोज डिफॉल्ट असे कसलेही नियंत्रण नसलेले
अगदी हाच मुद्दा माझ्या डोक्यात आला. आपला कंट्रोल काय? शून्य. मग असा कंट्रोल आ ऊटसोर्स का करावा?

अमितव, योग्य मुद्दे !
चवी, आवडी आणि पदार्थांचा लसावी ही कल्पना खूप आवडली....

अशा चर्चेकडे कसे पाहतो यावर आहे असे वाटते. यात जर प्रतिसाद देणाऱ्यांनी आपण असे सामूहिक किचन निघाले आपल्याकडे तर सहभागी होऊ का हे पण सांगायचे असेल तर त्यानुसार भर घालतो:

आता किंवा पाचेक वर्षांपूर्वी पर्यन्त मागे असा आपल्यास योग्य त्या प्रकारे असे किचन इमारतीत सोसायटीत करावे का , तुम्ही निमयमित सदस्य होणार का विचारले तर आमचे उत्तर: नाही. आता त्याची आवश्यकता नाही, तेवढी धावपळ नियमित होत नाही. हवं ते करून खायला व्यवस्थित वेळ मिळतो. जमत नाही तेव्हा स्विगी, झोमॅटो आणि आता त्यातही ते कमी करून फावल्या वेळात जमेल तसे फ्रोजन फूड घरीच करुन फ्रीज करून ठेवतो आम्ही. पोळ्या/भाकरीही थोड्याच शेकून फ्रीज करून ठेवून वापरल्यात, मग वेळेवर काढून तव्यावर शेकल्या की झाले. पंधरा दिवस पर्यंत ठेवून पाहिल्या. अजुन जमेल तसे इतर पदार्थांवर प्रयोग विकांताला असतात. फ्रिजिंग साठी व्हॅक्युम पॅकरही घेण्याचा विचार सुरू आहे.
तरीही आमच्या इमारतीत झालीच सोय तर वेळ पडेल तेव्हा उपयोग करून घेऊ.

पण त्या आधी विशेषतः २००५ ते २०१७ असा पर्याय असला तर आनंद झाला असता. एखाद्या हॉटेल सारखे राहत्या इमारतीतच किचन, रूम सर्व्हिस सोय असणे आणि हाऊस किपिंग सोय असावी असे मला फार पूर्वी पासुन वाटत होते. घरी स्वयंपाकला मावशीही झाल्या पण फारच चवहीन बनवत. २०१३ आसपास आम्ही इथे एक सर्व सोयी असलेली गेटेड कम्युनिसटी बघितली. तिथे किचन, डायनिंग हॉल होता, मनाजोगती स्वच्छता होती. आणि रूम सर्व्हिसही होती. तिथे आम्ही जेवणही केले, आवडले, घरगुती होते. पण हवा तो फ्लॅट न मिळाल्याने तिकडे घेतला नाही.

लोक आधी तयार गव्हाचे पीठ घ्यायला तयार नसत, विकतच्या लोणच्या पापडांना , दह्या पनीरला नसते म्हणत वगैरे. आता बऱ्याचपैकी पॅकेज्ड फूड चालते प्रोसेस्ड सुद्धा बऱ्या प्रमाणात. याचेही सावकाश असे होईल. सोयी-गरजेप्रमाणे लोक वापरतील. आणि तरीही ज्यांना आवडत नाही, त्यांना स्वतः करण्याचा पर्याय उपलब्ध राहीलच की तो कोण हिरावुन घेणार?

धागा उत्तम व माहितीपूर्ण

*सोयी-गरजेप्रमाणे लोक वापरतील. आणि तरीही ज्यांना आवडत नाही, त्यांना स्वतः करण्याचा पर्याय उपलब्ध राहीलच की तो कोण हिरावुन घेणार ?* -
सोयी - गरजेनुसार ज्या गोष्टी अस्तित्वात येणार त्या चर्चा करून थांबणार नाहीत, हे १00% सत्य. कदाचित, कांहीं दशकांनंतर फक्त व्हिटॅमिन्स, प्रोटीन्स, फायबर्स याच्या गोळ्या हाच सोयी - गरजेनुसारचा जेवणा - खाण्याला पर्याय सर्रास वापरला जाईलही. पण, जरी सुनीता विल्यम्सला अवकाशात हा पर्याय वापरणं अत्यावश्यक व कौतुकास्पद असलं, तरीही सरसकट सर्वांचा प्रवास त्या पर्यायाच्या दिशेने होणं अत्यावश्यक व हितावह आहे का, ह्यावर चर्चा आवश्यक असावी. ' पाककले' ला व खवय्येपणाला जीवनात स्थान द्यायचं की नाही हे फक्त सोयीवरच अवलंबून ठेवायचं की ते स्थान जपण्यासाठी सोय - गरज दुय्यम समजायची , यावर चर्चा माझ्या मते अधिक अर्थपूर्ण आहे. बाकी, " ज्यांना आवडत नाही, त्यांना स्वतः करण्याचा पर्याय उपलब्ध राहीलच की ", हे म्हणून कोणत्याही पर्यायावरची चर्चा बंद करता येईलच की !