गोठ्याची वाडी - भाग 4

भाग 3- https://www.maayboli.com/node/88529#new

समुद्रावरून परत येईपर्यंत संध्याकाळ झाली होती.
गावात दिवेलागणीची वेळ सुरू झाली होती. प्रत्येक घरासमोरच्या तुळशीवृंदावनात दिवे लुकलुकत होते. कुठूनतरी शंखनाद ऐकू आला. एखाद्या घरातून आरतीचा मंद स्वर वाऱ्यावर तरंगत होता.शेखर घरात आला.सुमित्राबाईंनी त्याच्याकडे पाहिलं.
"बराच वेळ झाला. वाटलं, पावसात अडकलास की काय."
"समुद्रावर गेलो होतो."
"समुद्र पहिल्यांदा पाहिल्यासारखा किती वेळ बसून राहतो माणूस."
त्या हसल्या.
शेखरही हसला.
"समुद्र नवीन नाही माझ्यासाठी. पण असा समुद्र पहिल्यांदाच पाहिला."
गोविंदराव काही बोलले नाहीत.
ते फक्त ऐकत होते.
"काका..."
शेखर म्हणाला.
"समुद्राकडून डोंगरात जाणारी एक वाट आहे. एका मच्छीमाराने तिकडे जाऊ नका, असं सांगितलं."
गोविंदरावांनी हातातला पितळी पेला खाली ठेवला.
"गेला होतास का?"
"नाही."
"बरं केलंस."
"का?"
"पावसाळ्यात दरड कोसळते."
उत्तर लगेच मिळालं.
पण शेखरच्या लक्षात आलं...
गोविंदरावांनी त्याच्या डोळ्यात पाहून हे उत्तर दिलंच नाही.
रात्रीचं जेवण झाल्यावर सगळे ओटीवर बसले होते.
वीज नव्हती.
समोर कंदील तेवत होता.
त्याच्या प्रकाशात अंगणाचा थोडाच भाग दिसत होता.
बाकी सगळं काळोख. रानात किर्र किड्यांचा गोंगाट सुरू होता.
"काका..."
शेखर पुन्हा बोलला.
"एक विचारू?"
"विचार."
"'गोठ्याची वाडी' हे नाव कसं पडलं?"
यावेळी गोविंदरावांनी उत्तर देण्यासाठी घाई केली नाही.
ते बराच वेळ समोरच्या अंधाराकडे पाहत राहिले.
मग शांतपणे म्हणाले,
"पूर्वी या भागात घरं नव्हती."
"मग?"
"गुरं होती."
शेखर गप्प बसला.
"डोंगराच्या पायथ्याला मोठमोठे दगडी गोठे होते. आजूबाजूच्या पाच-सहा वाड्यांतली गुरं रात्री तिथे आणून बांधायचे."
"म्हणून नाव पडलं?"
"हो..."
गोविंदराव थांबले.
"...लोक तसं म्हणतात."
शेखरने ते शब्द लगेच पकडले.
"म्हणजे?"
"प्रत्येक गावाच्या नावामागे दोन गोष्टी असतात."
गोविंदराव मंद हसले.
"एक लोकांना सांगायची..."
"आणि दुसरी?"
"...जुन्या माणसांकडे राहायची."

ते नक्की गोठे होते, का ते दगडी बांधकाम अजून कशाला वापरायचे कल्पना नाही - गोविंदराव
पुन्हा शांतता.
यावेळी शेखरने पुढचा प्रश्न विचारला नाही.
कारण त्याला समजलं होतं...
गोविंदराव उत्तरं लपवत नाहीत.
ती अजून द्यायची वेळ आलेली नाही, असं त्यांना वाटतं.
त्या रात्री झोपायला जाताना शेखर पुन्हा खिडकीपाशी थांबला.
दूर समुद्राचा आवाज येत होता.
डोंगर काळोखात विरून गेला होता.
त्याच्या नजरेसमोर मात्र एकच गोष्ट फिरत होती.
"प्रत्येक गावाच्या नावामागे दोन गोष्टी असतात..."
जर पहिली गोष्ट त्याला कळली होती...
तर दुसरी गोष्ट कोण सांगणार?
आणि ती इतकी वर्षं का लपवून ठेवली गेली होती?
---------

दुसऱ्या दिवशी सकाळी पाऊस नव्हता.
रात्रभर कोसळून आता आभाळ हलकं झालं होतं. झाडांच्या पानांवरून अजून थेंब गळत होते. दूर समुद्रावर सूर्यकिरणांची एक लांब रुपेरी रेघ पडली होती.
शेखर चहा संपवून ओटीवर उभा होता.
गोविंदराव गुरांना चारा टाकत होते.
"काका..."
"हं?"
"काल तुम्ही गोठ्यांबद्दल सांगत होतात..."
गोविंदरावांनी हात झटकले.
"तुला बघायचे असतील तर चल."
"आताही आहेत?"
"जे उरलंय ते."
दोघं घरामागच्या पायवाटेने निघाले.
गाव मागे पडलं.
नारळाच्या बागा संपल्या.
समोर लाल मातीचा चढ सुरू झाला.
दोन्ही बाजूंनी रान वाढलं होतं. मध्येच करवंदाची झुडपं, आंब्याची रानटी झाडं, एखादा जांभूळ.
पंधरा-वीस मिनिटं चालल्यावर गोविंदराव थांबले.
"हे बघ."
शेखरने समोर पाहिलं.
दाट झाडीत काळसर दगडांची भिंत दिसत होती.
जवळ गेल्यावर लक्षात आलं...
ती भिंत नव्हती.
एक प्रचंड जुना गोठा होता.
चिऱ्याच्या दगडांनी बांधलेला.
अर्धं छप्पर केव्हाच कोसळलं होतं.
आत गवत उगवलं होतं.
एका कोपऱ्यात दगडी दावण अजूनही तशीच होती.
शेखर हळूच आत गेला.
भिंतीवर हात फिरवला.
दगड अजूनही घट्ट होते.
"किती जुना असेल?"
"कोणी सांगू शकत नाही."
गोविंदराव म्हणाले.
"माझे आजोबाही म्हणायचे, त्यांच्या लहानपणीही हा असाच होता."
शेखर शांतपणे सगळं पाहत होता.
इतका मोठा गोठा...
इतक्या गुरांसाठी?
त्याला काहीतरी जुळत नव्हतं.
"गावात एवढी गुरं होती?"
त्याने विचारलं.
गोविंदराव उत्तर देण्याआधी थोडे हसले.
"आजच्या गावाशी तुलना करू नकोस."
"म्हणजे?"
"पूर्वी गाव वेगळं होतं."
पुन्हा तेच.
अर्धवट उत्तर.
गोठ्याच्या मागे एक अरुंद वाट वर चढत होती.
ती सरळ डोंगराच्या दिशेने जात होती.
"तिकडे काय आहे?"
शेखरने विचारलं.
गोविंदरावांनी वर पाहिलं.
"जंगल."
"आणखी?"
"डोंगर."
"बस?"
"हो."
शेखरने वाटेकडे पाहिलं.
वाट फारशी वापरात दिसत नव्हती.
तरीही...
तिच्यावर नुकतीच कुणीतरी चालून गेल्यासारख्या हलक्या पाऊलखुणा दिसत होत्या.
त्याने खाली वाकून पाहिलं.
"काका... इथे कोणी येतं का?"
गोविंदरावही जवळ आले.
क्षणभर त्यांनी त्या खुणा पाहिल्या.
मग अगदी सहज म्हणाले,
"रानातल्या खुणा ओळखत बसायचं नसतं."
"का?"
"कधी कधी त्या खुणा आपल्याला जिथे जायचं नसतं, तिथे घेऊन जातात."
इतकं बोलून ते मागे वळले.
"चल."
परतताना शेखरने एकदा मागे वळून पाहिलं.
झाडीत लपलेला तो दगडी गोठा पुन्हा दिसेनासा झाला होता.
जणू काही तिथे कधी काही होतंच नाही.
पण त्याच्या मनात एक प्रश्न घट्ट बसला होता.
इतका मोठा गोठा बांधण्याइतकं या जागेला महत्त्व का होतं?
आणि...
गोविंदराव त्या प्रश्नाचं सरळ उत्तर का देत नव्हते?
-------------

त्या दिवशी संध्याकाळी पाऊस पुन्हा सुरू झाला. सकाळपासून अधूनमधून ऊन पडत होतं, पण दुपार सरताच काळे ढग समुद्राकडून पुन्हा गावावर चढून आले. थोड्याच वेळात सगळं आभाळ भरून गेलं आणि मुसळधार पाऊस कोसळू लागला. जुन्या कौलांवर पाण्याचा अखंड आवाज घुमत होता. घराभोवतीची नारळाची झाडं वाऱ्याने डोलत होती आणि त्यांच्या झावळ्या एकमेकींवर आदळून एक विचित्र घरघर निर्माण करत होत्या.
गोविंदराव काही कामानिमित्त गावात गेले होते. सुमित्राबाई स्वयंपाकघरात रात्रीच्या जेवणाची तयारी करत होत्या. घरात शेखर आणि मृणाल एवढेच होते. मृणाल खिडकीजवळ बसून पुस्तक वाचत होती. बाहेर पडणाऱ्या पावसाकडे पाहत शेखर सहज म्हणाला, "इथला पाऊस वेगळाच आहे. मुंबईत इतका पाऊस पडतो, पण असा आवाज कधी ऐकू येत नाही."
मृणालने पुस्तक बंद केलं. "इथं बाकी काहीच आवाज नसतो. म्हणून पावसाचाच आवाज ऐकू येतो," ती हसत म्हणाली.
तेवढ्यात वरच्या मजल्यावर कुठेतरी एखादी जड वस्तू सरकल्यासारखा मंद आवाज झाला.
शेखरने नकळत छताकडे पाहिलं.
"वर कोणी आहे का?" त्याने विचारलं.
"नाही," मृणाल सहज म्हणाली; पण तिच्या उत्तरात क्षणभर आलेला संकोच शेखरच्या नजरेतून सुटला नाही.
दोघं पुन्हा गप्प बसले. काही क्षणांनी तोच आवाज पुन्हा आला. यावेळी जरा स्पष्ट. जुन्या लाकडी फळ्या दाबल्यावर जसा आवाज होतो, तसाच.
"मांजर असेल बहुतेक," मृणाल म्हणाली; पण हे बोलतानाच तिने पुस्तक बाजूला ठेवलं.
शेखर उठला. "मी पाहून येतो."
"नको."
तिचं उत्तर इतक्या पटकन आलं, की शेखर थांबलाच.
"का?"
"वर काही नाही. जुनं घर आहे. असे आवाज होतच असतात."
शेखर काही बोलला नाही. पण त्याच्या मनात उत्सुकता निर्माण झाली होती. तो हळूहळू जिना चढू लागला.
जुन्या लाकडी पायऱ्या त्याच्या वजनाने किरकिरत होत्या. वर पोहोचल्यावर पूर्ण अंधार होता. खालच्या कंदिलाचा पिवळसर उजेड जिन्याच्या तोंडापाशीच थांबला होता. पुढे लांबच लांब व्हरांडा अंधारात विरून गेला होता. त्याने मोबाईलचा टॉर्च लावला.
व्हरांड्याच्या दोन्ही बाजूंना खोल्या होत्या. काहींची दारं अर्धवट उघडी होती. आत जुने पलंग, लाकडी पेट्या, धुळीने झाकलेलं सामान दिसत होतं. शेवटच्या टोकाला मात्र एक खोली वेगळीच जाणवत होती. तिच्या दारावर मोठं, गंजलेलं पितळी कुलूप लटकत होतं. बाकीच्या सगळ्या खोल्यांपेक्षा त्या दाराकडे पाहताच एक विचित्र शांतता जाणवत होती.
शेखर नकळत त्या दाराजवळ गेला. कुलूपावर इतका गंज चढला होता, की अनेक वर्षांपासून ते उघडलंच नसावं, असं वाटत होतं. त्याने हात पुढे करून कुलूपाला हलकासा स्पर्श केला...
आणि त्याच क्षणी खाली अंगणातून गोविंदरावांचा आवाज घुमला.
"शेखर!"
त्या आवाजात नेहमीचा शांतपणा नव्हता.
"खाली ये."
शेखर दचकला. तो खाली आला, तर गोविंदराव दारात उभे होते. अंगावरचा शर्ट पूर्ण भिजला होता. त्यांनी काही क्षण त्याच्याकडे पाहिलं. मग अगदी शांत, पण ठाम आवाजात विचारलं,
"वर गेला होतास?"
"हो... आवाज आला म्हणून."
गोविंदरावांनी एक दीर्घ श्वास घेतला. काही क्षण ते गप्प राहिले. नंतर त्यांनी जिन्याकडे एकदा पाहिलं आणि म्हणाले,
"त्या वरच्या सगळ्या खोल्या आता वापरात नाहीत. तुला काही लागलं, तर आम्हाला सांग. स्वतः तिकडे जाऊ नकोस."
"पण का?"
शेखरचा प्रश्न हवेतच राहिला.
गोविंदरावांनी त्याच्याकडे पाहिलं, पण उत्तर दिलं नाही. ते सरळ आत गेले.
त्या रात्री झोपताना शेखरच्या डोळ्यांसमोर पुन्हा पुन्हा ते गंजलेलं कुलूप येत राहिलं. त्या बंद खोलीत काय असेल, यापेक्षा एकच गोष्ट त्याला जास्त अस्वस्थ करत होती...
गोविंदरावांनी त्या खोलीबद्दल सत्य सांगितलं नाही, याची त्याला खात्री झाली होती.

भाग 5- https://www.maayboli.com/node/88541