१४ ऑगस्ट १९९७. संध्याकाळचे साडेपाच वाजले असतील. गुहागरच्या पॉवर प्लांटच्या बांधकाम साईटवरून गिरीश बाहेर पडला. हातात एक छोटी बॅग, अंगात एक फिकट निळ्या रंगाचा विंडचीटर. त्याच्या डोळ्यांत घरी जाण्याची ओढ होती. पाली, रत्नागिरी – त्याचं गाव. उद्या १५ ऑगस्ट, स्वातंत्र्यदिनाची सुट्टी. पन्नासावा स्वातंत्र्यदिन, सुवर्णमहोत्सवी वर्ष. सगळीकडे देशभक्तीचं वातावरण. गिरीशच्या मनातही एक वेगळाच उत्साह होता. पण मनाच्या कोपऱ्यात एक काळजीही होती. बहिणीचं लग्न जवळ आलं होतं. पैशांची चणचण होती. घरची परिस्थिती बेताची. पगाराचे पैसे हातात होते, पण ते अपुरे होते. आईसाठी गुहागरच्या बाजारातून घेतलेली एक नवीन साडी बॅगमध्ये होती. पावसाची रिपरिप सुरू होती. आकाशात ढगांचा गडगडाट सुरू होता, पण गिरीशच्या मनात घर गाठण्याची घाई होती.
गुहागरहून पालीला जाण्यासाठी तसा थेट प्रवास नव्हता. एसटी बसेस अपुऱ्या होत्या, खासगी जीपाही होत्या पण गिरीशला पैसे वाचवायचे होते. त्याने हात दाखवून ट्रक, टँकर अशा गाड्या पकडत प्रवास सुरू केला. सुरुवातीला एका ट्रकने त्याला चिपळूणपर्यंत सोडलं. चिपळूणला पोहोचेपर्यंत रात्रीचे दहा वाजले. पाऊस चांगलाच कोसळत होता. चिपळूण बस स्थानकावर काही गाड्या उभ्या होत्या, पण प्रवासी कमी होते. तिथून त्याला एक टँकर दिसला. हातखंबा गावाच्या दिशेने जाणारा. गिरीशने हात दिला. ड्रायव्हरने मान हलवली आणि तो टँकरच्या केबिनमध्ये बसला.
टँकरची केबिन गरम होती. बाहेर पावसाची झडी. ड्रायव्हर एक भला माणूस वाटत होता, क्लीनर नव्हता बरोबर. गाडीत जुनं हिंदी गाणं लागलं होतं. गिरीशने सुटकेचा नि:श्वास टाकला. "हातखंबा उतरायचंय मला," तो म्हणाला. "हो, मला पुढे जायचंय, पण मी तुला तिथं सोडतो," ड्रायव्हर उत्तरला. चिपळूण सोडून टँकर रस्त्याला लागला. कोकणातले वळणावळणाचे रस्ते, पावसाने चिंब भिजलेले. गिरीश खिडकीतून बाहेर पाहत राहिला. रस्त्यावर फारशी वर्दळ नव्हती. अचानक, हातखंबा फाट्याच्या थोडं आधी एका ढाब्याजवळ टँकर थांबला. "चहा पितो की," ड्रायव्हर म्हणाला. गिरीशलाही हवा होताच. दोघे उतरले.
ढाबा बऱ्यापैकी उघडा होता, पण आत काही माणसं दिसत होती. ड्रायव्हर आत गेला. चहा आला. गिरीश चहा पीत असताना त्याच्या लक्षात आलं की ड्रायव्हर ढाब्याच्या मालकाशी काहीतरी मान-मानेनं बोलत होता. ते दोघे टँकरच्या मागच्या बाजूला गेले. गिरीशला कुतूहल वाटलं. तो सावलीतून पाहू लागला. ड्रायव्हरने टँकरच्या वरच्या झडपेजवळ एक पाईप लावला आणि एका मोठ्या डब्यात काहीतरी काढू लागला. गिरीशला सुरुवातीला वाटलं पाणी असेल, पण तो द्रव पाहून त्याच्या अंगावर काटा आला. ते नॅप्था होतं. टँकरमध्ये नॅप्था भरलेला होता. ड्रायव्हर ते नॅप्था चोरून विकत होता ढाब्याच्या मालकाला! हातोहात व्यवहार झाला. पैशांची देवाण-घेवाण. गिरीश घाबरला. त्याने नजर चुकवली. काही दिसलेच नाही असं भासवलं. ड्रायव्हर परत आला. त्याच्या चेहऱ्यावर एक विजयी हास्य होतं. "चला," तो म्हणाला. गिरीश गपचूप गाडीत बसला. भीतीने त्याचा गळा कोरडा पडला होता.
रात्रीचे बारा-साडेबारा झाले असतील. टँकर हातखंबा गावाच्या वळणावर येऊन थांबला. "उतर इथं," ड्रायव्हर म्हणाला. गिरीशने पटकन बॅग घेतली. पायऱ्या उतरताना त्याची नजर एकदम ड्रायव्हरच्या डोळ्यांशी भिडली. त्या डोळ्यांत एक धमकी होती. "ऐक, जे काही पाहिलंस ते विसरून जा. नाहीतर परिणाम चांगले होणार नाहीत," ड्रायव्हर बरोबर दबक्या आवाजात पण कणखरपणे म्हणाला. गिरीशने काही बोलायचं धाडस केलं नाही. फक्त मान हलवली. तो उतरला. टँकर निघून गेला. हातखंब्याच्या त्या फाट्यावर रात्रीची शांतता होती. समोर एक पेट्रोल पंप होता, शेजारी एक छोटी चहाची टपरी. टपरी बंद होती. बाहेर एक लाकडी बाक होता. पाऊस थांबला होता, पण वारं बोचरं होतं. हातखंब्याहून पालीला जाण्यासाठी गाडी मिळायची शक्यता धूसर होती. पण गिरीशने हार मानली नाही.
तो त्या बाकावर येऊन बसला. घड्याळात पाहिलं, पहाटेचे दोन वाजले होते. पोटात भीतीचा गोळा होता, पण मन घराकडे धाव घेत होतं. खिशात छोटं ट्रान्झिस्टर रेडिओ होतं. विरंगुळा म्हणून त्याने ते चालू केलं. गाण्याच्या स्टेशनचा शोध घेत होता, पण प्रत्येक स्टेशनवर एकच गोष्ट लागली होती. पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांचं लाल किल्ल्यावरून भाषण. ती स्वातंत्र्याची सुवर्णरात्र होती. "मैं देश की जनता को..." गिरीशने रेडिओचा आवाज मंद केला. रात्रीच्या सामसुमीत वाजपेयींचा तो गंभीर आवाज घुमत होता. "हमारा देश आजादी का स्वर्णिम वर्ष मना रहा है..." गिरीश ऐकत राहिला. मनात विचार आला – देश स्वातंत्र्याचं सोनं साजरं करतोय, तिकडे मी एका चोरीच्या साक्षीदाराच्या भीतीने इथं बाकावर बसून कुडकुडतोय. किती विचित्र योगायोग.
थोड्या वेळाने त्याने रस्त्यावर येऊन हात दिला. दोन-तीन ट्रक आले, पण थांबले नाहीत. एक मोटारसायकल गेली, तिनेही दुर्लक्ष केलं. निराश होऊन तो परत बाकावर बसला. तेवढ्यात पेट्रोल पंपाच्या दिशेने काही हालचाल झाली. गिरीशने पाहिलं, दोन माणसं पंपाच्या मागच्या भिंतीवरून उड्या मारून पळताहेत. त्याने मान वळवली. त्या दोघांच्या हातात पिशव्या होत्या. काहीतरी चुकलंय हे त्याच्या लक्षात आलं. थोड्याच वेळात पोलिसांची जीप येऊन थडकली. पेट्रोल पंपावर दरोडा पडला होता! मोठी चोरी झाली होती.
पोलीस इकडेतिकडे पाहू लागले. त्यांना समोरच्या बाकावर बसलेला गिरीश दिसला. दोन पोलीस त्याच्याकडे आले. एका जणाने टॉर्च मारला. "कोण आहेस तू? इथं काय करतोयस?" गिरीशने सगळं खरं सांगितलं – गुहागरवरून पालीला चाललोय, गाडी मिळेना, हातखंब्याला उतरलो. पोलिसांना संशय आला. एकाने त्याची बॅग तपासली. आत नवीन साडी, कपडे, काही कागदपत्रं. "ही साडी कुठून आणलीस?" पोलिसाने विचारलं. गिरीश घाबरला. "गुहागरच्या बाजारातून आईसाठी आणली," तो म्हणाला. पोलिसांना पूर्ण खात्री नव्हती. त्यांनी त्याला तिथंच बसायला सांगितलं. "हलू नकोस. आम्ही येतोय." ते दोघे पंपाच्या बाजूला गेले. गिरीशचा जीव टांगणीला लागला. आज काय नशीब घेऊन निघालो? आधी नॅप्था चोरी, आता पेट्रोल पंप दरोडा, आणि मी प्रवासी, पण पोलिसांच्या संशयाच्या भोवऱ्यात.
रात्र सरत नव्हती. पाऊस पुन्हा सुरू झाला. बाकावर बसून गिरीश थंडीने कुडकुडत होता. विंडचीटर अंगाला चिकटलं होतं. पोलीस त्याच्याकडे लक्ष ठेवून होते. त्याला हालचाल करू देत नव्हते. गिरीशने मनाची हिंमत एकवटली. रेडिओवर वाजपेयींचं भाषण संपलं होतं. आता देशभक्तीची गाणी लागली होती. "ऐ मेरे वतन के लोगों, जरा आँख में भर लो पानी..." गिरीशने डोळे मिटले. थंडी, भीती, असहायता या सगळ्यात ते गाणं ऐकताना त्याचे डोळे खरोखरच भरून आले. स्वातंत्र्यदिनाच्या या रात्री, स्वतःच्या देशाच्या मातीत तो स्वतःला एका चोरासारखं परकं वाटत होता.
पहाट झाली. आकाश फिकट पिवळं झालं. पाऊस थांबला. पोलिसांनी पंपाच्या चौकशीतून गिरीशला निर्दोष ठरवलं. त्याच्याकडे काही पुरावे नव्हते. "जा, पण नीट जा. रात्रीच्या वेळी एकट्याने प्रवास करू नकोस," एका पोलिसाने बजावलं. गिरीशने सुटकेचा नि:श्वास टाकला. पोलीस जीप निघून गेली. आता सकाळची पहिली एसटी बस यायला थोडा वेळ होता. गिरीश बाकावरून उठला. थंडीने शरीर सुन्न झालं होतं. त्याने हात-पाय झटकले. तेवढ्यात त्याची नजर चहाच्या टपरीच्या मागच्या बाजूला गेली. तिथं झुडुपांमध्ये काहीतरी पडलेलं होतं. एक काळी पिशवी. गिरीश हळूच तिथं गेला. भोवती पाहिलं. कोणीच नव्हतं. त्याने ती पिशवी उचलली. जड होती. उघडून पाहिलं तर आत पैशांच्या बंडल होत्या!! त्याच्या हातापायांना कापरं भरलं. पन्नास हजार रुपये. त्याच्या डोळ्यांसमोर बहिणीचा चेहरा आला. लग्नाचा खर्च. आईची काळजी. गावातल्या शाळेची अवस्था. त्याचं मन दोलायमान झालं. हे पैसे परत करायचे का? कोणाचे आहेत? दरोडेखोरांचे का? पोलिसांना द्यायचे का? पण पोलीस तर निघून गेले. आणि दरोडेखोरही पळून गेले. ही पिशवी बहुदा त्यांच्या गडबडीत इथं पडली असावी.
गिरीशने आजूबाजूला पुन्हा पाहिलं. सामसूम होती. पावसाने सगळं धुतलं होतं. एक निर्णय त्याने घेतला. थरथरत्या हातांनी त्याने ती पिशवी आपल्या बॅगमध्ये घातली. मनात विचारांचं काहूर माजलं होतं. "हे चुकीचं आहे... पण गरजही खरी आहे. बहिणीचं लग्न... आईची स्वप्नं... शाळेला हवी ती मदत... देवानेच दिली असेल ही रक्कम..." मनाची समजूत घालत तो बाकावर परत आला. सकाळची एसटी बस आली. ती पालीला जाणारी होती. गिरीश बसमध्ये बसला. खिडकीतून बाहेर पाहताना त्याला जग विलक्षण वाटत होतं. पिशवीचं वजन खांद्यावर नव्हतं, तर मनावर होतं. पण दुसरीकडे एक उभारीही होती.
गिरीशच्या पालीच्या घरासमोर बस थांबली. सकाळचे साडेसहा. घराबाहेर आई झाडू मारत होती. गिरीशला पाहून तिच्या चेहऱ्यावर आनंद उमटला. "आलास की रे रात्रीच्या गाडीने? मी वाटच पाहत होते," ती म्हणाली. गिरीशने हसण्याचा प्रयत्न केला. पाया पडून आशीर्वाद घेतले. घरात शिरला. पोटात गोळा आला होता तो निवळला. घर म्हणजे स्वर्गच. आईने चहा केला. गिरीशने बॅग उघडली. आईला साडी दिली. तिच्या चेहऱ्यावर कौतुक होतं. "बाबा रे, किती छान," ती साडी न्याहाळू लागली.
गिरीशने मग हळूच ती काळी पिशवी बाहेर काढली. आईने आश्चर्याने विचारलं, "हें काय रे?" गिरीशने खोटं बोलण्याचं ठरवलं. खरं ते सांगणं शक्य नव्हतं. "आई, कंपनीत मला बोनस मिळाला. प्रकल्पाचं काम वेळेवर पूर्ण झालं म्हणून खास बक्षीस." आईचे डोळे आनंदाने चमकले. " आई अवाक् झाली. "एवढे पैसे? देवा, तुझं भलं करो. आता सुमनचं लग्न नीट करता येईल." गिरीशने आईला मिठी मारली. पण मनात एक बोच होतीच. खोटं बोललो, चोरीचे पैसे स्वतःचे म्हणून वापरले. हे बरोबर आहे का? पण परिस्थितीपुढे त्याने सद्सद्विवेक बाजूला ठेवला.
पुढचे काही महिने गिरीशने त्या पैशांचा वापर केला. बहिण सुमनचं लग्न धूमधडाक्यात पार पडलं. आईच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं. नातेवाईकांनी कौतुक केलं. पण गिरीशला रात्री झोप येत नव्हती. त्या रात्रीचं स्वप्न पडायचं. पोलीस, टँकर, पाऊस, आणि ती काळी पिशवी. कधीकधी वाटायचं की पोलीस येतील आणि सगळं उघडं होईल. पण तसं काही झालं नाही. काळ जात राहिला.
गिरीशने ठरवलं की या पैशांचा काही भाग चांगल्या कामासाठी वापरायचा. त्याने गावातल्या जुन्या शाळेसाठी एक देणगी दिली. नवीन वर्ग खोल्या बांधल्या गेल्या. पुस्तकं आणली गेली. गावकऱ्यांनी गिरीशचं कौतुक केलं. "गिरीशराव, तुम्ही तर देवदूत आहात. गावाच्या मुलांचं भविष्य घडवलंत." गिरीश हसायचा, पण आतल्या आत त्याला अपराधी वाटायचं. हे कौतुक खोटं होतं. ही कीर्ती चोरीच्या पैशांवर उभी होती. त्याने मनाशी निश्चय केला की जेव्हा शक्य होईल, तेव्हा हे पैसे मूळ मालकापर्यंत पोहोचवायचा प्रयत्न करायचा. पण मूळ मालक कोण? दरोडेखोर? की पेट्रोल पंप? की आणखी कुणी? हा प्रश्न अनुत्तरितच राहिला.
दर १५ ऑगस्टला गिरीश त्या रात्रीची आठवण काढतो. वाजपेयींच्या भाषणाचे शब्द आठवतो. आणि स्वतःशीच हसतो. रेडिओवर पुन्हा तेच गाणं लागतं, "ऐ मेरे वतन के लोगों..." पण यावेळी त्याचे डोळे भरून येतात. कारण त्याला माहिती आहे की स्वातंत्र्य म्हणजे फक्त देशाचं नाही, तर मनाचंही. भीतीतून, खोटेपणातून, स्वार्थातून मन मोकळं करणं म्हणजे खरं स्वातंत्र्य. आणि ते त्याला अजून मिळवायचं होतं. त्या रात्री त्याने एक चूक केली होती. ती चूक सुधारण्याची संधी त्याला लवकरच मिळणार होती... पण ती गोष्ट पुढच्या स्वातंत्र्यदिनाची.
(कल्पित )
