चाळीसावा

चाळीसावा

खरं तर तिला तिथे जाण्याची अजिबातच इच्छा नव्हती. एकतर कुठल्याही मरणाच्या दारावर एकट्याला जायला कुणालाही नकोच वाटतं. तिथे गेल्यावर काय बोलावं हेच कळत नाही मग. बरोबर चार लोकं असतील तर ठीक आहे. कुणी तरी वेळ सांभाळून घेतंच अशावेळी.

पण ह्या घराशी तर तिचे तसे काही संबंधही नव्हते. कुणालाच ओळखत नव्हती ती तिथे, त्या घरातला एक तो मुलगा असिफ, सोडला तर. आणी त्याच्याशीही ओळख म्हणजे काय, तर कंपनीतल्या कामानिमित्त त्याचं जेमतेम नाव गाव माहीत असण्यापूरतीच.

ती ह्या छोट्याशा कंपनीत एच. आर. सांभाळत होती. अगदी वॉचमन पासून मॅनेजर सगळे धरून जेमतेम चाळीस लोकांची ती कंपनी. तिचा सगळ्यांशी संबंध यायचा तो पगाराच्या दिवशी, अन् कुणी लीव्ह कार्ड भरायला आलं तर. एरवी सगळे कामगार मागच्या बाजूच्या कारखान्यात काम करत असायचे. ती आणी आणखी एक-दोन जण, मॅनेजर बरोबर पुढच्या हॉल मधे बसलेले असायचे.

गेल्या महिन्यात असिफचे वडील वारले, मोठ्या आजारपणात. आणी आज त्यांचा चाळीसावा दिवस होता. असिफने मॅनेजरना फोन करून सांगितलं होतं, आणी त्यांच्याच जवळ बाकीच्या लोकां करता पण निरोप दिला होता, संध्याकाळी येण्याचा.

“आप जाओगी ना मॅडम शामको आसिफ के घर?” मॅनेजर साहेबांनी तिला विचारलं.
“मै....” ती चाचरलीच. इथून एकदा घरात शिरलं, की अवघड असतं बाहेर पडणं. सव्वा वर्षाचं तिचं बाळ.. जे तिला संध्याकाळी अजिबात सोडायला तयार नसायचं. सासुबाईंचा चिडका चेहरा! आणी मुळात तिची तिथे नं जाण्याची इच्छा.. सगळंच डोळ्यासमोर आलं तिच्या.
“हां। हो आओ थोडी देर के लीये. हम लोगोको तो जाना पॉसिबल नही होगा, यहा का काम खतम करके। और आसिफ तो आपके घर से नजदिक रेहता है।”

तिचं बाळ लहान असल्यामुळे, तिला एकटीलाच रोज वेळच्या वेळी निघता यायचं इथून. बाकी लोकं जरा उशिरा पर्यंत थांबायचे, रोजचं डिसपॅच वगैरे करायला.

“जी, कोशिश करती हू। ” किमान अभिला तरी नको न्यायला अशा गंभीर ठिकाणी उगाच.
“जरूर जाइये। हमारी तरफसे किसिने जाना जरूरी है।” त्यांनी तिच्यावर ते काम टाकलच.

संध्याकाळी कंपनीतून घरी जातांना, नेहमीप्रमाणे पाळणाघरातून अभिला घेऊन ती घरी गेली. अख्खा दिवस अभिला घरी सांभाळण, सासूबाईंना जमत नव्हतं आणी शक्यही नव्हतं. मुळात तिची नोकरीच त्यांच्या मनाविरुद्ध आहे म्हटल्यावर त्यांना बऱ्याच गोष्टी जमेनाशा झाल्या होत्या. घरात जावून अभिशी खेळता खेळता रोजच्यापेक्षा जरा जास्तच वेगानं तिने संध्याकाळचा स्वयंपाक आटपला. अभिच्या बाबाची नक्की वेळ नसायची येण्याची. जवळपास रोजच रात्री तो जरा उशीराच घरी यायचा, ऑफिस मधून.

“मला थोडं बाहेर जायचं आहे..” तिने जरा दबकतच सांगितलं.
“आत्ता कुठे जातेयस? आणी अभिला घेऊन जाणार आहेस नं?” सासुबाईंनी लगेच विचारलं. ती घरी असतांना त्या अभिशी खेळायच्या. पण एकटीने त्याची जबाबदारी घ्यायची त्यांची तयारी नसायची.
“नाही.. त्याला नेण्यासारखं नाहीय. तेरावं आहे..”. चाळीसावा सांगून, अजून येणारे प्रश्न वाढवण्याची तिची तयारी नव्हती, “जवळच आहे. शक्य तितक्या लवकर येईन. भेटायला जायला पाहिजे.. रोजच्या महितीतल्या मुलाचे वडील होते.. नं जाणं बरं नाही दिसणार.. जाऊन येऊ का? बाबा येईलच घरी.. कदाचित.. मी येतेच तोपर्यंत.. ”. ती सुचेल ते बोलत गेली.
“लहान मुलाच्या आईने तेराव्यात जात नाही. आपल्यात तसं चालत नाही ..” त्यांनी सबब पुढे केलीच.
“मी फक्त भेटून येते. तिथे जेवणार नाहीय..” तिने सांगितलं. ‘तरी बरं, तेरावा दिवस म्हणाले. चाळीसावा दिवस म्हणाले नाही.’ तिच्या मनात आलं. तिला त्यांना स्पष्टीकरण देऊन अजून अडचणीत भर घालायची नव्हती. अभिला तिथे नं नेण्याचं कारण सांगितलं तेवढं पुरे आहे.

चटचट आवरून अभिला सासूबाईंच्या ताब्यात देऊन ती निघाली. अभिला चुकवूनच. त्याला सोडून आई बाहेर पडतेय, हे त्याला अजिबातच चाललं नसतं.

असिफचं घरं तसं अगदीच जवळ होतं. घराजवळचा मुख्य रस्ता ओलांडून, जरा पलीकडे बैठ्या घरांची वस्ती होती. ती पायीच निघाली. एका रांगेत दोन-दोन खोल्या, पुढे थोडी मोकळी जागा अशी चाळवजा वस्ती होती ती. ती पूर्वी कधी इथे आली नव्हती, तरी साधारण पत्ता माहीत होता. थोडस्स विचारल्यावर सापडलं लगेच घर.

घराचं दार उघडच होतं. पण बाहेर कुणीच नव्हतं. तिने कडी वाजवली. डोक्यावरून पदर घेतलेली, नाकात चमकी असलेली बारकीशी बाई समोर आली.

“आसिफ है घरमे? मै उसकी फॅक्टरी मे काम करती हू..”
“हा.. हा.. आओ.. आओ.. बाहर गया वो.. अब्बी आयेगा.. आओ अंदर..” त्या बाईने आत बोलावले.

दाराच्या बाहेर जरा लांबच, भिंतीजवळ चपला लावून ती आत गेली. बाहेरची ती छोटीशी खोली पूर्ण रिकामी होती. भिंतीशी एक सतरंजी होती फक्त अंथरलेली. एका कोपऱ्यात पाण्याचा माठ होता. जवळच चार पेले ठेवले होते.

“तुम अंदर ही आओ..”
ती आतल्या खोलीत गेली. स्वयंपाक घर होतं ते, बाहेरच्या खोलीपेक्षा थोडं मोठं. अर्ध्या भिंतीशी ओटा होता. त्यावर पाण्याच्या मोठ्या दोन घागरी. ओट्यावर एक भली मोठी पितळी परात ठेवलेली होती.. ओट्याला लागूनच एक दार. बाथरूम असणार तिकडे. एका भिंतीशी भांड्यांची मांडणी. खोलीच्या मध्ये सतरंजीवर चार सहा वयस्कश्या बायका बसल्या होत्या, डोक्यावर ओढण्या, पदर घेऊन. संगळ्यांचीच तोंड रोज खूप पान खात असल्यासारखी दिसत होती.

“ये मॅडम अपने आसिफ की फॅक्टरी से आई है।” त्या बाईने तिची ओळख करून दिली. एकदोन कौतुकाच्या नजरा तिच्याकडे वळल्या. जरा सरकून बसत बायकांनी तिला बसायला जागा केली.

“बैठो बैठो.. ” तिला तिथे बसवत एक जण म्हणाली.
ती निमुटपणे तिथे बसली. बाकी बायकांच्या आपसात गप्पा चालू होत्या. तिच्या समोर कापलेल्या फळांच ताट आलं. “लो बेटा...”
“नही.. अभी नही..| आसिफ बाहर गया? कब आयेगा?..” तिला शक्य तितक्या लवकर अफिसला भेटून निघायचं होतं.
“वो सब नमाज अदा करने गये है। अभी आ जायेंगे। तुम खा लो थोडासा..” परत ताट समोर आलं. नाईलाजाने तिने एक फोड उचलली. ‘लवकर निघायला हवं.’

त्यांच्या आपसात गप्पा चालूच होत्या.
“लेकिन ऊनके अब्बाजान नही मान रहे.. मेरी मानो तो खाला....”
“अब चार चार बेटिया घर मे,..”
“मैने अम्मी को बताया..”
“अभी परसो की बात है..खालाजान.. ”
“घर मे कोन कोन है तुम्हारे?..”

एखादा प्रश्न तिच्या दिशेने येत होता, तिची दखल घेण्याकरिता. तिची चुळबुळ चालू होती. ‘निघावं का आत्ता? की आलोच आहोत तर भेटूनच जावं का?.. घरी जायला वेळ होतोय.. ’

“चाची मै निकलती हू। आसिफ को बता देना..” ती उभी रहायला लागली.
“अरे अब्बी आ जाएंगे.. पाच मीनीट मे। बैठो जरा। ”

तिने ठरवलं, अजून खरंच पाच मिनिटात नाही आला तर मग मात्र खरंच निघायचं. सासूबाई चिडतील नाही तर. ती असा विचार करतच होती की बाहेरून बरेच आवाज यायला लागले.

“आ गये .. आ गये.. अम्मा, ये बाहर रख दू?”
“नही नही अबी नही..”
ती चुळबुळत राहिली. वेळ होत होता. आतलं बायकांच बोलणं आता कुजबुजण्यात बदललं होतं. बाहेर पुरूषांचे आवाज येत होते. अफिसला कुणी निरोप देईल का? की त्याला बाहेरच्या गर्दीत पटकन भेटून घ्यावं?
“चाची..”
बाहेरचे आवाज एका सुरात येत होते आता.
“बैठो तुम। वो बाहर थोडे पढेंगे अभी..”
“अभी मुझे निकलना है। मै आसिफ को बाहर मिलती हू..”
“अभी तुम नही जा सकती थोडी देर.. वो लोग बाहर है.. ”
“मुझे कुछ परेशानी नही चाची. मै निकल जाऊंगी. मै उससे कल बात कर लुंगी.. ” ती उभी रहात म्हणाली.
“लेकिन ऐसे समय आदमीयो के सामने से नही जाते। ऐसा नही चलता हमारे घर..” खाली बसलेली एक खालाजान म्हणाली.

आता तिचं टेंशन खूपच वाढलं होतं. आत्ता ह्यांची प्रार्थना चालू झालीय.. ती संपणार कधी..? बायकां समोरून काय, अन् पुरुषां समोरून काय... तिला कुठूनही जायला काहीच अडचण नव्हती. पण आता घरी तिला जायचं होतं. खूप वेळ होत होता. पण ह्या घराला बाहेर जायला ते एकच दार होतं. तिला डोळ्यासमोर अभिचा चेहरा दिसायला लागला. रडत असेल का? अजून त्याचा बाबा घरी आला नसेल तर, सासुबाईंचा संताप आता खूपच वाढला असेल. तिला रडू कोसळायच्या बेतात आलं.

बाहेरचे आवाज एका लयीत चालू होते... ह्यांच्यात असं चालत नाही.. आपल्यात तसं करत नाही.. इथे ह्या बायका.. घरी सासूबाई.. मॅनेजर म्हणतो, जायला हवं...

बराच वेळ गेला. बाहेरची प्रार्थना संपली. क्षण दोन क्षण शांतता पसरली. हळू हळू बाहेरून बोलण्याचे आवाज यायला लागले. एका बाईने लगबगीने फळांच ताट उचललं. दुसरीने ओटयावरची मोठी परात घेतली, बाहेर कुणाच्या तरी हातात द्यायला. ती ताडकन उभी राहिली.

“बेटा, खाना खाके जाना..”
“मै निकल रही हू चाची. असिफसे कल मिल लुंगी। उसको को बता देना.. ”

उत्तराची वाट नं पहाता ती बाहेरच्या दिशेने झेपावली. तिच्या बायकी चपलां जवळ इतर चपला बुटांची गर्दी नव्हती. ती जवळपास धावतच सुटली घराच्या दिशेने. हिरकणी सारखी.

मागून असिफचा आवाज येत होता, “मॅडम.. मॅडम..”
**************