एका धर्मगुरूला संस्कृती+ भाषा + धर्म + ईश्वर या भ्रमाचे आवरण फाडणारा झालेला साक्षात्कार!

भ्रमाचे आवरण फाडणारा एक साक्षात्कार

( ज्यांना व्हिडीओ लिंक वर क्लिक करायला काहीही अडचण नाही त्यांनी लेख स्किप करून थेट व्हिडीओ बघायला सुरूवात करावी. ज्यांना मजकूर हवाय त्यांच्यासाठी सारांश दिला आहे. पण तपशील जाणून घेण्यासाठी व्हिडीओ बघावाच लागेल.)

धर्म, भाषा, संस्कृती हे सर्व मानवनिर्मित आहेत म्हणून तो भ्रम आहे हे आपल्यातल्या कित्येकांना मान्य होणार नाही. आपल्यावर लहानपणापासून होणारे संस्कार हेच सत्य आहे असे आपल्याला वाटते. आपण जे शिकतो ते सर्व कृत्रिम आहे, मानवनिर्मित आहे, नैसर्गिक नाही हे कधी कधी जाणवते पण ते स्विकारता येत नाही अशी अवस्था कधी अनुभवली आहे का?

एका आदिवासी जमातीमुळे आदिम मानवाचे रहस्य उलगडण्यास मदत झाली आहे. आदिम मानव कसा होता, तो कसा विचार करत होता हे आज आपल्याला जाणून घ्यायचे असेल तर आधुनिक मानवी संस्कृतीचा संसर्ग न झलेल्या किंवा कमीत कमी झालेल्या मानवी संस्कृतीचा अभ्यास करावा लागेल. अशाच एका प्रयत्नात एका धर्मगुरूला चक्क नास्तिक व्हावे लागले. पूर्वी लल्लनटॉपचा एक सेक्शन असलेल्या आणि आता स्वतंत्र असलेल्या खबरगावने त्यांच्या अलिफ लैला या सेग्मेण्टमधून एक व्हिडीओ रिपोर्ताज प्रकाशित केला आहे. मात्र हा विषय नवीन नाही. भाषाशास्त्रज्ञ नोआम चोस्की यांच्या भाषेच्या सिद्धांताला आव्हान देणारा हा अहवाल असल्याने यावर वादळ उठले होते. घटनाही जुनीच आहे. खबरगावने आज या वादाला उजाळा देऊन या पिढीसाठी नव्या माध्यमातून घटना समोर आणली आहे. लिंक शेवटी दिली आहे.

व्हिडीओचा सारांश खालीलप्रमाणे

:

अमेझॉनच्या दाट जंगलात माईसी / मॅयिसी नदीच्या काठी एक छोटी पिराहा नावाची आदिम जमात राहते.
आजमितीला या जमातीची सुमारे तीन हजार चारशे इतकीच लोकसंख्या आहे . त्यांची भाषा जगातल्या इतर कोणत्याही भाषेशी मिळती-जुळती नाही. त्यांच्याकडे संख्यांसाठी आकडे नाहीत, ते उच्चारण्यासाठी शब्द नाहीत, रंगांची नावे नाहीत. कालमापन नाही. उद्याचे नियोजन ना इतिहास नाही कि इतिहासाची कथा नाही आणि देव किंवा धर्माची कोणतीही कल्पना नाही.

या जनजातीकडे १९७७ मध्ये एक ख्रिस्ती धर्मगुरू आणि भाषा अभ्यासक डॅनियल एवरेट आपल्या पत्नी आणि तीन लहान मुलांसह पोहोचला. त्याचं मिशन होतं, पिराहा भाषा शिकणे, बायबल त्यांच्या भाषेत भाषांतर करणे आणि त्यांना ख्रिस्ती धर्मात आणणे. अमेरिकन चर्चकडून भरपूर आर्थिक मदत मिळाली होती. एवरेटला खात्री होती की, देवाचे वचन त्यांच्या भाषेत ऐकवले की ते आपोआप बदलतील. जिथे देवाधर्माच्या कल्पनांचा स्पर्श झालेला नाही तिथे नव्या धर्माला विरोध होत नाही. कारण तिथे धार्मिक अहंता आड येत नाहीत. कारण ती नसतेच. हे काही तरी नवीन आहे म्हणून ते स्विकारले जाते, जसे ईशान्य भारतात झाले आहे.

पण इथे घडले उलटे. तीस वर्षे त्या जमातीसोबत राहिल्यावर एवरेट स्वतःच बदलला. तो धर्मगुरू म्हणून गेला आणि नास्तिक बनून बाहेर पडला. भाषा, संस्कृती, ईश्वर, धर्म हे सर्व मानवी भ्रम आहेत, हे त्याला पटले.

पिराहा लोक फक्त जे प्रत्यक्ष पाहतात किंवा जे एखाद्या जिवंत माणसाने पाहिले आहे, त्यावरच विश्वास ठेवतात. भूतकाळातील किंवा भविष्यातील काल्पनिक गोष्टींना त्यांच्याकडे स्थान नाही. त्यामुळे देव, स्वर्ग, नरक किंवा कोणतीही अमूर्त कल्पना त्यांना समजतच नाही. एवरेट जेव्हा येशूची कथा सांगायचा, तेव्हा ते विचारायचे, “तू त्याला पाहिले आहेस का?” उत्तर नाही मिळाले की ते ऐकायचे थांबवायचे. नंतर एवरेस्टच्या लक्षात आले कि दोन हजार वर्षांपूर्वी होऊन गेलेल्या येशूला त्यांनी पाहिलेले नाही त्यामुळे त्यांना त्याच्या अस्तित्वात रस नाही. जो कुणी ऐकवेल त्याने त्याला पाहिलेय का हे ते विचारतात. त्यानेही पाहिलेले नाही तर मग विषय संपवतात. खूप सिंपल फंडे आहेत त्यांचे. येशू ऐतिहासिक व्यक्तिरेखा आहे. पण इतिहास ही कल्पनाच त्यांच्यासाठी अस्तित्वात नसल्याने ऐतिहासिक व्यक्ती त्यांच्यासाठी शून्यवत आहेत.

कुणीतरी म्हटलेले आहे कि "वर्तमानात जिवंत माणसे राहतात. त्यांच्यावर इतिहासातल्या व्यक्तींचं राज्य असू नये". हे वचन त्यांच्या बाबतीत किती खरं आहे. कसलाही अभ्यास न करता, विद्वत्तापूर्ण खडाजंगी न करता ते या मार्गावर आहेत.

त्यांची भाषा इतकी वेगळी आहे की तिने जगप्रसिद्ध भाषाविद् नोम चोम्स्कींच्या ‘युनिव्हर्सल ग्रामर’ सिद्धांतालाच आव्हान दिले. चोम्स्की म्हणतात की, भाषा ही जन्मजात जैविक क्षमता आहे आणि प्रत्येक भाषेत ‘रिकर्शन’ (एक वाक्य दुसऱ्याला जोडणे) हे मूलभूत आहे. पण पिराहा भाषेत असे काही नाही. त्यांचे वाक्य छोटे, सोपे आणि वर्तमानकालाशी संबंधित असतात. जटिल वाक्यरचना किंवा इतिहास सांगण्याची गरजच त्यांना भासत नाही. ते छोटी वाक्ये बनवतात. वाक्ये जोडणारे शब्द म्हणजे "जसे, ज्याचे, जिथे, ज्याने, पण, किंतु, परंतु, आणि, म्हणून, कि" वगैरे त्यांच्या लेखी अस्तित्वातच नाहीत.

हे अशा नदीतले मासे आहेत जी अ‍ॅमेझॉनच्या जंगलातून दूरवर वाहत येते असं वाक्य ते वापरत नाहीत. ते म्हणतील. नदीतला मासा. वाक्य संपले. नदी वाहते. वाक्य संपले. संभाषणासाठी एव्हढेच गरजेचे आहे.

संख्या ही संकल्पना त्यांच्यात नसल्याने दुसर्‍या भागातले व्यापारी त्यांना फसवतात, हे कळल्यावर एवरेटने त्यांना गणित शिकवण्याचा प्रयत्न केला. आठ महिने रोज शिकवले. तरीही कोणालाच दहापर्यंत मोजता आले नाही. रंगांसाठीही स्वतंत्र शब्द नाहीत. लाल म्हणजे रक्तासारखे, हिरवे म्हणजे कच्चे. त्यांना फक्त प्रत्यक्ष अनुभव पुरेसा वाटतो. रंगांना ते त्या रंगांच्या वस्तूवरून ओळखतात.

या जमातीत राहताना एवरेटला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. ते आनंदी होते. ते दिवसात इतर कुठल्याही आनंदी माणसापेक्षा जास्त हसतात.
देवाशिवाय, इतिहासाशिवाय, भविष्याच्या चिंतेशिवायही त्यांचे जीवन समाधानी होते
त्यांचे जीवन सोपे आहे असे अजिबात नाही. त्यांना दु:ख नाही, संकटं नाहीत असंही नाही.

मृत्यू, आजार, सर्प किंवा जंगली प्राणी यांच्याशी ते रोज सामना करतात. तरीही उद्या काय होईल याची चिंता न करता आजच्या क्षणात जगतात. त्यांची ‘सरळ डोकं’ (हियाई) अशी स्वतःची ओळख आणि बाहेरच्या लोकांना ‘वक्र डोके’ म्हणणे यातच त्यांचा साधेपणा दिसतो. खरं तर इथे वक्र हा शब्द वापरावासा वाटला कारण सांस्कृतिक दबाव. वाकडे डोके हाच शब्द वापरायला हवा. साधेच बरे. साधेच ऐवजी साधंच असा शब्द हवा होता. पण आपल्यावर किती दबाव असतात.

एवरेटला प्रथम वाटले की तो त्यांना बदलवेल. शेवटी बदल झाला. पण कुठला?

बायबल भाषांतर करूनही ही जमात देवाधर्माकडे वळली नाही. उलट, त्यांच्या ‘फक्त जे दिसते ते खरे’ या तत्त्वाने एवरेटच्या श्रद्धेला हादरा दिला. जे दिसत नाही, ज्याचा पुरावा नाही, त्यावर विश्वास ठेवणे त्याला भ्रम वाटू लागला. १९८५ पर्यंत त्याने ख्रिस्ती धर्म सोडला आणि नंतर स्वतःला नास्तिक म्हणवू लागला. म्हणजे बदल झाला तो त्यांच्यात नाही तर एवरेस्ट मधे झाला. त्याचेच धर्मांतर झाले.
गावठी म्हण आहे "ढवळ्याशेजारी पवळा बांधला, वाण नाही पण गुण लागला".

आजच्या माणसाला ही सत्यकथा विचार करायला लावते.
आपण भाषा, संस्कृती, धर्म आणि ईश्वर या संकल्पनांना किती अटळ आणि आवश्यक समजतो. अटळ मानण्याचे कारण म्हणजे यांचे अस्तित्व आपल्या जन्मापासून हजारो वर्षे आधीचे आहे असे आपल्याला वाटत असते.

पण पिराहा लोक दाखवतात की, यांशिवायही पूर्ण, आनंदी आणि सत्यनिष्ठ जीवन जगता येते. फक्त वर्तमानात जगणे, प्रत्यक्ष अनुभवावर विश्वास ठेवणे आणि गरजेनुसार साधेपणाने जगणे एवढेच पुरेसे आहे.

हे भ्रम नाहीत असे वाटणारे आपले जग आहे.
एवरेटसारख्या एका धर्मगुरूला अमेझॉनच्या जंगलात फक्त भ्रमच वाटले. ही कहाणी आपल्या समजुतींना हलकेच धक्का देते आणि विचार करते, खरे काय आहे, आणि आपण कशावर विश्वास ठेवतो ते? ही जमात आज तीनशे ते चारशे लोकांचीच आहे. तिची भाषा या माणसाने शिकून घेतली. अर्थात त्यामागे त्याचा स्वार्थ होता. त्याला दिलेलं मिशन पूर्ण करण्यासाठी त्याला ती शिकायची होती. पुढे काय झालं असतं?

पिराहा ख्रिस्ती झाले असते. मग हळू हळू इंग्लीश बोलू लागले असते. वेगळी भाषा शिकल्यावर संस्कृती बदलते. इथे संस्कृतचे अर्थच बदलतात. या आदिवासी लोकांची रूढ अर्थाने संस्कृती नाही. नैसर्गिक किंवा आदिम संस्कृती आहे. तिच्यावर आधुनिक किंवा सुसंस्कृतपणाचे आवरण चढवले गेले असते. मग या लोकांना आधुनिक संस्कृतीची ओळख करून दिली असती. यातून ते अमेरिकेत गेले असते किंवा त्यांच्या कडे सुधारक आले असते. शाळा शिकले असते. मग त्यांना शिक्षणाप्रमाणे काम मिळाले असते. "मुख्य प्रवाहात" आणले गेले असते. आता मुख्य प्रवाहाला साजेलशी एलिट राहणी आणि भाषा ते शिकले असते..

मग इस्लाम हा आपला शत्रू आहे. इराणी हे आपले शत्रू आहेत हे त्यांना शिकवले गेले असते. एक "सुखी जीवन" काय असते, विकास काय असतो हे त्यांना शिकवले गेले असते. हे सुख कायम राहू द्यायचं तर आपल्याला शत्रूचा नायनाट केला पाहीजे. शत्रूला संपवण्यासाठी सैन्यात तीन वर्षे नोकरी केली पाहीजे इत्यादी..

काही वर्षांनी पिराहा अमेरिकनाळले असते. पिराहा संस्कृती हळूहळू नष्ट झाली असती.
आपल्याकडे प्राचीन असलेल्या पाली, अर्धमागधी या भाषा मृतप्राय झाल्या आहेत. ग्रामीण मराठी लोप पावत चालली आहे. खानदेशी, वर्‍हाडी भाषांना आपण बोली मानतो. खडी भाषा महाराष्ट्रात अल्प राहिली आहे. झाडी बोलीही नष्ट होत चालली आहे. झाडीबोलीतले नाटक मृत्यूपंथाला लागलेले आहे. सर्वांनी प्रमाण मराठी बोलावे असा आग्रह धरला जातो. ज्यांची ही भाषा नाही त्यांच्या प्रमाण भाषेची टर उडवली जात असे. काही वर्षांपासून ते कमी झाले आहे. तरीही एखाद्याच्या चुकीबद्दल "दाताखाली खडा आल्यासारखे वाटले" अशा प्रतिक्रिया येत असतात.

जुनी प्राचीन संस्कृती जपण्याबद्दल आपली ही जागरूकता आहे. इथे आपली आदिम शैली काय आहे ते कोण समजावून घेणार?
हा व्हिडीओ पाहिल्यापासून मनात घर करून असलेला विचार पुन्हा बळावला आहे. प्रगती, विकास म्हणजे काय? आपण विकासाच्या मागे लागून खरंच आनंदी होतोय कि आपल्यासोबत विकासाच्या रेट्याने संपूर्ण जीवसृष्टीचा विनाश घडवून आणतोय? थांबायला हवंय का? पिराहा जमातीचं जीवन आपल्याला जागे करतंय का?

https://www.youtube.com/watch?v=V78s5JT7Qe8

या विषयासंदर्भात अधिकचे संदर्भ
१. अ) https://search.brave.com/search?q=daniel+everett+piraha&spellcheck=0&sum...अ)

ब) https://www.youtube.com/watch?v=bzg0MJf7zm0

क)चोम्स्कीने एवरेट च्या दाव्यांबद्दल स्ट्राँग मत दिले होते. त्यावरून विविध ठिकाणी चर्चा सुरू आहेत. काही आता दुर्दैवाने उपलब्ध नाहीत. कदाचित भारतात दिसत नसेल. वाचक अधिक सर्च देऊन पाहू शकतात.
https://www.youtube.com/watch?v=UBla-h36ywA
एवरेटने त्याच्या वेबसाईटवर बरंच काही दिलं आहे.

२.https://www.reddit.com/r/spirituality/comments/11ybtmc/what_does_daniel_...

३. https://ffrf.org/fttoday/april-2010/articles-april-2010/the-pirahae-peop...

४. एवरेटचं पुस्तक - डोन्ट स्लीप देअर आर स्नेक्स
त्याची अन्य पुस्तकंही रोचक वाटताहेत.
https://daneverettbooks.com/books/dont-sleep-there-are-snakes/