आपल्या मायबोलींचा अभिमान बाळगू – जनगणनेत मायबोलीच नोंदवू!

सध्या २०२७ च्या जनगणनेच्या निमित्ताने 'हिंदी' तसेच 'संस्कृत' भाषेंची नोंद करण्याबाबतचे काही भावनिक संदेश पसरवले जात आहेत. आपली संस्कृती, प्रार्थना आणि श्लोक यांच्याबद्दल आपल्या मनात आदर असणे अत्यंत स्वाभाविक आहे. परंतु, जनगणनेसारख्या महत्त्वाच्या प्रक्रियेत केवळ भावनिक आवाहनाला बळी पडण्यापूर्वी, आपण आपला इतिहास, आपल्या संतांची शिकवण आणि आपल्या खऱ्या मायबोलींचे - मराठी, कोंकणी, मालवणी, वऱ्हाडी, अहिराणी भाषांचे - भविष्य काय, याचा अत्यंत गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे.

संस्कृत आणि ऐतिहासिक वास्तव
आपण दैनंदिन पूजेत आणि मंत्रांमध्ये संस्कृत वापरतो, म्हणून जनगणनेत ती आपल्याला अवगत असलेली भाषा म्हणून नोंदवावी. पण वास्तव हे आहे की, भाषा ही केवळ पाठांतरापुरती नसते; ती जगण्याची, अभिव्यक्तीची आणि दैनंदिन संवादाची भाषा असावी लागते.

ऐतिहासिकदृष्ट्या पाहिल्यास, संस्कृत ही मुख्यतः सर्वसामान्यांची भाषा नव्हती. ती मूठभर उच्चवर्णीयांपुरती मर्यादित ठेवली गेली. सर्वसामान्य समाजाला आणि इतरांना ती शिकण्याचा किंवा वाचण्याचा अधिकार अनेक शतके नाकारण्यात आला होता. याच भाषिक आणि धार्मिक मक्तेदारीला छेद देण्यासाठी महाराष्ट्रातील संतांनी मोठे बंड पुकारले. संत ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतच्या भिंती ओलांडून भगवद्गीता सर्वसामान्यांसाठी प्राकृत (मराठी) भाषेत आणली आणि "माझा मराठाचि बोलु कौतुके। परी अमृतातेही पैजा जिंके॥" असा सार्थ अभिमान बाळगला. संत एकनाथांनी तर थेट समाजाला विचारले, "संस्कृत वाणी देवे केली, तरी प्राकृत काय चोरापासुनि झाली?" हा संत एकनाथांचा सवाल आजही तितकाच जिवंत आहे. ज्या भाषेने आपल्याला ओळख दिली, विचार दिले, त्या मराठीला दुय्यम ठरवून पुन्हा हिंदी/संस्कृतचे स्तोम माजवणे, हे आपल्या संतांच्या कार्याला विसरण्यासारखे आहे.

हिंदी-संस्कृत सक्ती आणि मराठी शाळांचे मरण
आज आपण उत्तर भारताकडे पाहिले, तर तिथे हिंदी भाषेच्या वाढत्या प्रभावापुढे अवधी, भोजपुरी, ब्रज, मैथिली यांसारख्या अनेक समृद्ध स्थानिक भाषा आणि बोलीभाषा दबल्या गेल्या आहेत. उत्तर भारतीयांनी स्वतःच्याच स्थानिक भाषा हिंदीच्या अतिरेकामुळे दुबळ्या होऊ दिल्या. आज तिथे हिंदीने सामाजिक आणि शैक्षणिक स्तरावर इतका अतिरेक केला आहे की, मूळ स्थानिक भाषांची गळचेपी झाली आहे. जर आपण आज जनगणनेत किंवा व्यवहारात आपली मराठी आणि स्थानिक भाषा सोडून हिंदी/संस्कृतचा पुरस्कार केला, तर उद्या आपली मराठी भाषा केवळ घरापुरती मर्यादित राहील आणि सार्वजनिक जीवनातून हद्दपार होईल.

आज महाराष्ट्रात शिक्षण क्षेत्रात एक भयानक बदल घडत आहे. अनेक शाळांमध्ये 'त्रिभाषा सूत्रा'च्या नावाखाली हिंदी आणि संस्कृतची सक्ती केली जात आहे. जर आपल्या मुलांवर लहानपणापासूनच हिंदी आणि संस्कृत लादली गेली, तर त्यांचा आपल्या मूळ मराठी आणि स्थानिक बोलीभाषांशी (मालवणी, कोंकणी, वऱ्हाडी, अहिराणी इ.) असलेला संबंध तुटेल. जेव्हा मुले त्यांच्या मातृभाषेतून शिकत नाहीत, तेव्हा त्यांची विचार करण्याची क्षमता आणि सर्जनशीलता खुंटते. ते केवळ पोपटपंची करतात, पण विषयाचे आकलन खोलवर होत नाही.

एकीकडे हिंदी आणि संस्कृतचा उदोउदो केला जात असताना, दुसरीकडे आपल्या हक्काच्या मराठी शाळांचे अस्तित्वच मिटवले जात आहे. अधिकृत आकडेवारीनुसार, गेल्या १०-१२ वर्षांत (२०१४-१५ ते २०२४-२५ शैक्षणिक वर्षे) महाराष्ट्रात सुमारे २,००० ते २,८०० सरकारी शाळांना कुलूप लागले आहे. एकीकडे सरकारी शाळा बंद होत असताना खाजगी शाळांच्या संख्येत वाढ झाली असून सुमारे २,५०० ते ३,००० नवीन खाजगी शाळा नोंदवलेल्या आहेत. ही आकडेवारी आपल्याला सावध करण्यासाठी पुरेशी आहे. (संदर्भ इंटरनेटवर सहज उपलब्ध आहेत)..

दुसरीकडे, गल्लीबोळांत 'अमराठी' खाजगी शाळांचे पीक आले आहे. या शाळांमध्ये मराठीला केवळ एक 'ऐच्छिक' किंवा 'तृतीय' दर्जाची भाषा म्हणून वागणूक दिली जाते. महाराष्ट्रात असूनही अनेक खाजगी शाळांमध्ये मराठी बोलण्यावर मानसिक दंड आकारला जातो / अपमानित केले जाते. ही आपल्याच मातीत आपल्या भाषेची होत असलेली गळचेपी आहे.

जनगणनेचे महत्त्व: आपला निर्णय, आपले भवितव्य
जनगणनेतील भाषेची आकडेवारी ही सरकारी निधी, शैक्षणिक धोरणे आणि भाषा विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते. जर आपण केवळ केवळ मंत्र, प्रार्थनेपुरती मर्यादित असलेल्या हिंदी, संस्कृतची नोंद केली, तर आपल्या खऱ्या मातृभाषेची आणि बोलीभाषेची आकडेवारी कागदोपत्री कमी होईल. परिणामी, आपल्या स्थानिक भाषांच्या विकासासाठी, साहित्यासाठी आणि संवर्धनासाठी मिळणारा निधी आणि सरकारी पाठिंबा कमी होऊ शकतो.

आपली पूजाअर्चा आणि श्रद्धा यांबद्दल आदर नक्कीच असावा, पण अधिकृत प्रक्रियेत केवळ भावनिक होऊन चुकीची माहिती देणे आपल्याच भाषेच्या मुळावर येऊ शकते. जनगणनेमध्ये आपली मातृभाषा आणि आपण खऱ्या अर्थाने ज्या भाषा बोलतो व समजतो (उदा. मराठी, कोंकणी, मालवणी, वऱ्हाडी, अहिराणी इ.), त्यांचीच नोंद आवर्जून करा.

आपल्या मुलांना मराठी किंवा इंग्रजी (जी सध्या व्यवहाराची भाषा आहे) शाळांमध्ये जिथे मराठीला प्राधान्य दिले जाते अशा शाळेत शिकवा आणि आपल्या भाषेवर होणारे हे 'सांस्कृतिक आक्रमण' ओळखा. आपल्या संतांनी गौरवलेली आणि आपल्या आयुष्याला आकार देणारी आपली मायबोली टिकवणे, हे आपले पहिले कर्तव्य आहे. हा विचार जास्तीत जास्त बांधवांपर्यंत पोहोचवा, जेणेकरून आपण आपल्या खऱ्या भाषिक अस्मितेचे रक्षण करू शकू!