शिल्पवेध - भाग १

भाग १ - रत्नदुर्ग आणि शिल्पकार

कोकणच्या त्या दुर्गम भागात पावसाळा फक्त ऋतू म्हणून येत नसे, तर तो जणू एखाद्या आवेगासारखा, उन्मत्त भावनेप्रमाणे अवतरत असे. समुद्रावरून उसळून येणारे काळे ढग सह्याद्रीच्या कड्यांवर आदळत आणि मग आभाळ जणू फुटल्यासारखे कोसळत असे.

पावसाच्या त्या अखंड पडद्यामागे संपूर्ण परिसर धूसर होऊन जात असे—झाडांची टोके, दूरवरचे डोंगर, अगदी आकाशही.

पावसाच्या थेंबांचा आवाज इतका दाट आणि अखंड असे की, जणू संपूर्ण निसर्ग एकाच वेळी श्वास घेत आहे असे वाटावे.

त्या धूसर, पावसाळी जगाच्या मध्यभागी रत्नदुर्ग नावाचा तो प्रचंड वाडा उभा होता.

सह्याद्रीच्या एका खोल कपारीवर तो असा टेकून उभा होता, जणू काळाच्या प्रचंड लाटांशी झुंज देत असलेला एखादा थकलेला योद्धा.

वाड्याच्या भिंती काळ्या पाषाणांच्या होत्या—जुन्या, दमदार आणि शतकांच्या आठवणी आपल्या अंगावर वाहून नेणाऱ्या. त्या पाषाणांवर वर्षानुवर्षे साचलेली हिरवी शेवाळ पावसाच्या पाण्यात चमकत असे. कधी कधी विजेच्या लखलखाटात त्या भिंतींचे आकार क्षणभर स्पष्ट दिसत आणि लगेच पुन्हा अंधार त्यांना गिळून टाकत असे.

वाड्याच्या सभोवताली दाट जंगल होते. मोठमोठी जांभळी, कदंब आणि आंब्याची झाडे पावसाच्या वाऱ्यात डोलत असत. त्यांच्या फांद्यांवरून पाण्याचे प्रवाह खाली झेपावत आणि दगडी अंगणात साचत.

रात्रीच्या वेळी जेव्हा वारा सह्याद्रीच्या दऱ्यांतून सुटत असे, तेव्हा तो वाड्याच्या कमानींमधून आणि रिकाम्या दालनांतून घुमत असे. त्या आवाजात एक विचित्र पोकळी असे—जणू कोणी तरी कुजबुजत आहे, पण शब्द ऐकू येत नाहीत.

शेकडो वर्षांपूर्वी इथे एका सामर्थ्यवान सरदाराचे घराणे राहत होते. आता मात्र त्या वाड्यात राहणारा फक्त एकच माणूस होता — आदित्य.

आदित्य हा या घराण्याचा शेवटचा वंशज. मुंबईच्या झगमगाटात त्याने आपले वेगळे स्थान निर्माण केले होते.

त्याची ओळख एक प्रतिभावान शिल्पकार म्हणून होती. त्याच्या हातातून निर्माण झालेली शिल्पे फक्त भारतातच नाही, तर परदेशातही गाजली होती.

लंडनमधील एका नामांकित गॅलरीत त्याच्या शिल्पांचे प्रदर्शन भरले होते, आणि तिथल्या कला समीक्षकांनी त्याच्या कामाचे कौतुक करत लिहिले होते—"Aditya sculpts silence into form."

पॅरिसमध्ये तर एका कला मासिकाने त्याला “The Sculptor of Stillness” असे नाव दिले होते.

त्याच्या शिल्पांमध्ये मानवी चेहऱ्यांचे सूक्ष्म भाव, शरीराच्या रेषांची नाजूक लय आणि कठोर पाषाणातून पाझरणारी एक गूढ शांतता होती. त्याच्या कलाकृतींसमोर उभे राहिले की जगाचा विसर पडत असे; लोक तासन्तास मंत्रमुग्ध होऊन, डोळ्यांत विस्मय साठवून त्या शिल्पांकडे टक लावून पाहत राहत.

पण या सर्व यशाच्या मागे आदित्यच्या मनात एक रिकामा कोपरा होता. लोक त्याच्या शिल्पांना जीवंत म्हणत असत, पण त्याला स्वतःला वाटत असे की त्या शिल्पांमध्ये काहीतरी कमी आहे.

ते सुंदर आहेत, प्रभावी आहेत… पण त्यात “प्राण” नाही.

कला म्हणजे केवळ आकार नाही, केवळ सौंदर्य नाही—कला म्हणजे त्या आकारामध्ये धडधडणारा अनुभव. आणि आदित्यला वाटत होते की तो अजून त्या अनुभवाला स्पर्श करू शकलेला नाही.

कधी कधी तो आपल्या स्टुडिओमध्ये रात्री उशिरापर्यंत बसून राहत असे. त्याच्या समोर अर्धवट घडवलेले शिल्प उभे असे—आणि त्याला वाटत असे की त्या दगडाच्या आत कुठेतरी एक अदृश्य जीव बंदिस्त आहे, जो बाहेर यायची वाट पाहतो आहे.

पण त्याच्या हातातली छिन्नी त्या जीवापर्यंत पोहोचत नव्हती.

कदाचित म्हणूनच तो पुन्हा इथे आला होता—या जुन्या, ओलसर, रहस्यमय वाड्यात.

रत्नदुर्गमध्ये परत येण्याचा निर्णय त्याने अचानक घेतला होता.

मुंबईच्या गोंगाटात, प्रकाशात आणि प्रदर्शनांच्या गर्दीत त्याला अचानक जाणवले की त्याची कला एका चौकटीत अडकली आहे.

त्याला काहीतरी वेगळे शोधायचे होते. काहीतरी असे…जे दगडाला केवळ आकार देणारं नाही, तर त्यात प्राण फुंकणारं. आणि त्या शोधासाठी त्याला वाटले की शहर नव्हे, तर शांत एकांत हवा.

त्या रात्री जेव्हा तो वाड्यात पोहोचला, तेव्हा पाऊस प्रचंड कोसळत होता. त्याने वाड्याचे जड लाकडी दार उघडले. दार उघडताना त्यातून एक दीर्घ किरकिरणारा आवाज आला—जणू त्या वाड्यानेही त्याला ओळखले.

आत पाऊल टाकताच त्याला एक ओलसर, जुन्या लाकडाचा आणि मातीचा वास जाणवला.

दालन मोठे होते. उंच छत, जाड दगडी खांब आणि भिंतींवर लावलेले जुने तेलचित्र. त्या चित्रांमध्ये त्याच्या पूर्वजांचे गंभीर चेहरे होते—जणू ते सगळे अजूनही या वाड्याचे रक्षण करत उभे आहेत.

आदित्य काही क्षण शांत उभा राहिला. बाहेर पावसाचा आवाज वाढत होता. विजेचा एक झगमगाट झाला आणि क्षणभर संपूर्ण दालन उजळून गेले.

त्या रात्री पावसाने खरोखरच रौद्र रूप धारण केले होते. आभाळ जणू फुटले होते आणि सह्याद्रीच्या दऱ्यांमधून वारा वेड्यासारखा सुटला होता. विजेच्या चकाक्यांनी आकाश क्षणाक्षणाला उजळत होते आणि प्रत्येक चमकणाऱ्या प्रकाशानंतर काही क्षणांचा भेसूर अंधार पसरत होता.

रत्नदुर्गच्या विशाल वाड्याभोवती पावसाचे पाणी धावत होते. छपरांच्या कडांवरून ओघळणारे प्रवाह दगडी अंगणात पडत होते आणि त्यातून एक अखंड आवाज उठत होता—जणू हजारो लहान धबधबे एकाच वेळी कोसळत आहेत.

वाड्याच्या विस्तीर्ण माजघरात मात्र अर्धवट शांतता होती.

भिंतींवर लावलेल्या जुन्या दिवट्यांची मंद प्रकाशरेषा दगडी जमिनीवर पसरली होती. त्या प्रकाशात भिंतींचे सावलीचे आकार मोठे होऊन हलत होते. कधी कधी वाऱ्याच्या झोताने एखादी खिडकी किरकिरत असे आणि त्या आवाजाने दालनातील शांतता अजून गूढ वाटू लागे.

त्या माजघराच्या मध्यभागी आदित्य एकटाच बसला होता. त्याच्या समोर एक प्रचंड काळा पाषाण ठेवलेला होता. तो साधा दगड नव्हता. आदित्यने तो खास खजुराहो जवळच्या एका प्राचीन खाणीतून मागवला होता. त्याच्या पृष्ठभागावर एक गडद चमक होती—जणू त्या दगडाने हजारो वर्षांचा इतिहास आपल्या अंगात साठवून ठेवला आहे.

आदित्य अनेकदा त्या दगडाभोवती फिरत असे.

कधी तो त्याला हाताने स्पर्श करी, कधी प्रकाश वेगवेगळ्या कोनांतून टाकून त्याच्या आकाराकडे पाहत बसे. कारण त्याच्या मनात एक स्वप्न होते.

एक अशी ‘अप्सरा’ घडवण्याचे स्वप्न—

जिच्या देहातून शृंगार रसाचा असा काही सूक्ष्म प्रवाह वाहील की पाहणारा तो दगड आहे हे विसरून जाईल.
तिच्या देहाच्या रेषांमध्ये अशी लय असेल की जणू ती पुढच्या क्षणी मंद श्वास टाकेल… किंवा तिच्या अधरांवर एखादे लाजरं स्मित उमलेल.

त्याला अशी मूर्ती घडवायची होती की ज्यात सौंदर्य केवळ दिसणार नाही, तर जाणवेल.

पण गेल्या महिनाभरापासून एक विचित्र गोष्ट घडत होती.

तो रोज त्या दगडासमोर बसत असे… पण छिन्नी उचलताना त्याचा हात थांबून जाई.

त्याला तो पहिला स्पर्श सापडत नव्हता.

शिल्पकारांसाठी तो पहिला स्पर्श सर्वात महत्त्वाचा असतो. कारण त्यानंतरच दगडाच्या आत लपलेली आकृती बाहेर यायला सुरुवात होते.

पण या दगडाच्या बाबतीत जणू काहीतरी अडथळा होता.

आदित्यने हातातील छिन्नी हलकेच दगडावर टेकवली…
आणि पुन्हा काढून घेतली.

त्याने दीर्घ श्वास घेतला.

“तुझ्या आत कोण आहे?” तो हळू आवाजात म्हणाला. “मला दिसत का नाहीस?”

बाहेर विजेचा प्रचंड कडकडाट झाला.

आणि त्याच क्षणी—

वाड्याच्या भव्य दरवाजावर कोणीतरी जोरात थाप मारली.

खड… खड… खड…

आवाज इतका अचानक आणि तीव्र होता की आदित्य दचकला.

त्या विशाल वाड्यात एवढ्या रात्री कोणी येणे जवळजवळ अशक्य होते. तेही अशा वादळात.

काही क्षण तो तसाच शांत बसून राहिला. त्याला वाटले कदाचित त्याचा भ्रम असेल.

पण पुन्हा—खड… खड… खड…

यावेळी थाप आणखी जोरात होती.

आदित्य उठला. त्याने हातातील छिन्नी आणि हातोडी बाजूला ठेवली. जवळच्या टेबलावर ठेवलेला कंदील उचलला आणि त्याची ज्योत थोडी वाढवली. कंदिलाचा पिवळसर प्रकाश त्याच्या चेहऱ्यावर पडला. त्याच्या डोळ्यांत उत्सुकता होती… आणि थोडीशी अस्वस्थताही.

तो हळूहळू दरवाजाकडे चालू लागला.

माजघरातून दरवाजापर्यंतचा लांब कॉरिडॉर अंधाराने भरलेला होता. कंदिलाच्या प्रकाशात त्याच्या सावल्या भिंतींवर मोठ्या होऊन हलत होत्या.

तो दरवाजाजवळ पोहोचला.

एक क्षण तो थांबला.

बाहेर पावसाचा आवाज प्रचंड होता.

त्याने हळूच दरवाजाची जड कडी उचलली…आणि दरवाजा उघडला.

दरवाजा उघडताच गार वाऱ्याचा एक प्रचंड झोत आत घुसला.

कंदिलाची ज्योत जोरात फडफडली आणि जवळजवळ विझण्याच्या बेतात आली.

बाहेर काळोख होता. पावसाच्या धारांनी सगळं जग जणू पुसून टाकलं होतं.

आणि त्या पावसाच्या पडद्यामध्ये—

एक आकृती उभी होती.

ती पूर्णपणे चिंब भिजलेली होती. पावसाचे पाणी तिच्या केसांतून आणि कपड्यांतून थेंबथेंब गळत होते.

तिने अंगावर एक पांढरे, पातळ वस्त्र परिधान केले होते.

पावसाने चिंब भिजलेले तिचे ते विरळ वस्त्र तिच्या कायेला असे काही बिलगले होते की, जणू ते तिचे वस्त्र नसून तिच्या देहावर चढवलेली एक पारदर्शक त्वचाच होती; जी तिच्या अंगाप्रत्यंगाच्या प्रत्येक घाटदार वळणांना आणि नागमोडी रेषांना अधिकच ठळकपणे अधोरेखित करत होती

आदित्य काही क्षण स्तब्ध उभा राहिला.

त्या अनोळखी स्त्रीने हळूच डोक्यावरचा पदर बाजूला केला.

कंदिलाच्या मंद प्रकाशात तिचा चेहरा स्पष्ट दिसू लागला.

तो चेहरा विलक्षण सुंदर होता—पण त्या सौंदर्यात काहीतरी अस्वाभाविक गोष्ट होती.

तिने हळूच आपली नजर उचलली…आणि थेट आदित्यच्या डोळ्यांत पाहिले.

आदित्यच्या अंगावर एक हलकी शिरशिरी उठली.

कारण तिचे डोळे—ते मानवी वाटत नव्हते.

त्यात एक विचित्र चमक होती.

जशी चमक अंधारात कधी कधी मांजराच्या किंवा एखाद्या वनचर प्राण्याच्या डोळ्यांत दिसते.

काही क्षण दोघेही निःशब्द उभे राहिले.

बाहेर नियतीचे तांडव मांडल्यागत वादळ उसळत होते, विजांच्या लख्ख प्रकाशात आकाश फाटत होते. आणि त्या प्रलयाच्या केंद्रस्थानी, रत्नदुर्गच्या त्या काळवेळाशी झुंजणाऱ्या प्राचीन वाड्याच्या उंबरठ्यावर—एक अनामिक, सौंदर्याची खाण असलेली स्त्री आणि एक ध्येयवेडा शिल्पकार पहिल्यांदाच एकमेकांच्या नजरेला नजर भिडवून उभे होते.

क्रमशः