COMMON Man

२०१४ सालच्या मे महिन्यातील मुंबईचं ऊन म्हणजे जणू अंगाची लाहीलाही करणारा एक अक्राळविक्राळ राक्षस होता. कुर्ल्याच्या त्या डांबरी रस्त्यांवरून उन्हाच्या वाफा निघत होत्या. पण 'फिनिक्स मार्केट सिटी' मॉलच्या आतल्या वातानुकूलित यंत्रणेने त्या उष्णतेपासून एक तात्पुरता आणि नाजूक दिलासा दिला होता. गजानन, वय ५६, एका सरकारी कार्यालयातील कारकून. तीस वर्षे फायलींवर झुकून काम केल्यामुळे त्यांच्या पाठीला थोडा बाक आला होता. मॉलच्या त्या चकचकीत दालनातून ते एखाद्या संथ चालणाऱ्या सावलीसारखे जात होते. गजानन म्हणजे एक असा माणूस, ज्याचं अस्तित्व कोणाला जाणवतही नसे; चहाची सुट्टी आणि पेन्शनचे आकडे यातच त्यांचं आयुष्य मोजलं जात होतं.
मॉलच्या वरच्या मजल्यावरील रेलिंगला टेकून २८ वर्षांची अनन्या उभी होती. एक सॉफ्टवेअर इंजिनिअर असलेल्या अनन्याला आपल्या आयुष्याचा प्रचंड कंटाळा आला होता. तिचं आयुष्य म्हणजे जणू कोड आणि कॅफिनचा एक नीरस साचा झाला होता. खालच्या मजल्यावर फिरणाऱ्या गर्दीकडे ती शून्य नजरेने बघत असतानाच तिची नजर एका दृश्यावर खिळली. एक श्रीमंत माणूस, महागडा सूट घातलेला, दारूच्या नशेत झुलत चालला होता. त्याच्या हातात एक महागडी सुटकेस होती, जी त्याने अगदी घट्ट पकडली होती. चालता चालता त्याचा पाय लटपटला आणि सुटकेसचं लॉक किंचित उघडलं. त्यातून दिसणाऱ्या ५०० आणि १००० च्या नोटांच्या थप्प्या बघून अनन्याचा काळजाचा ठोका चुकला.
तिथे फक्त अनन्याचीच नजर नव्हती. समीर नावाचा एक माणूस, ज्याचे डोळे एखाद्या शिकारी श्वापदासारखे होते, तोही त्या सुटकेसचा मागोवा घेत होता. पण समीरची भूक फक्त पैशापुरती मर्यादित नव्हती. त्याची नजर वारंवार त्या पैशांवरून हटून तिथेच उभ्या असलेल्या एका ३६ वर्षीय महिलेवर जात होती. त्या महिलेने मोरपंखी रंगाची रेशमी साडी नेसली होती आणि ती त्या मद्यधुंद माणसाला सावरण्यासाठी पुढे सरसावली होती. ती महिला दिसायला अतिशय आकर्षक होती, तो शेठ व ती स्त्री मॉल मधील रेस्टॉरंट मधून रूम वर जाण्याच्या तयारीत वाटत होते. तिच्या ओसंडत्या शरीराकडे समीर ची वासनाधंद नजर, पैसे आणि स्त्री दोघांवर झडप मारणाऱ्या या हिंस्त्र माणसाची नजर आपल्यावर आहे याची तिला पुसटशी कल्पनाही नव्हती.
दुपारची ती भयानक उष्णता जणू आता बेसमेंट पार्किंगच्या काळोखात शिरली होती. तो मद्यधुंद माणूस व ती स्त्री अडखडत अडखडत आपल्या गाडीकडे जात होते, समीर ने घाईघाईने समोरून जात त्या माणसाला गाडीत बसत असताना धडक मारली व बॅग खाली पडली, त्तो शेठजी आत ड्रायव्हर सीटवर, बॅग पडल्याचे लक्षात आल्यावर ती स्त्री गाडी ओलांडून बॅग उचलण्यासाठी आली, गाडी सुरू झाली व ती शेठ फरकान गाडी चालवत निघून गेला, ती स्त्री ओरडली, पण शेठला कोठे ऐकू येते बंद कचातून. दुसऱ्याचा क्षणात तिथे शांतता पसरली, सामोरे बॅग पडलेली, जवळ ती मादक स्त्री आपला पदर सावरते आहे आणि समीर सामोरे उभा, पैसे सोबत स्त्री दोन्ही आपले, त्याचे छद्मी हाय चेहऱ्यावर पसरले, रेशमी साडी नेसलेली ती महिला पार्किंगच्या एका खांबाजवळ समीरच्या तावडीत सापडली. समीरचे इरादे अत्यंत घाणेरडे होते, त्याच्या आवाजात एक प्रकारची धमकी आणि वासना होती. आपल्या आयुष्यातील तोचतोचपणा घालवण्यासाठी अनन्या त्या सुटकेसच्या मागे तिथे पोहोचली खरी, पण समोरचं दृश्य बघून ती हादरली.
त्याच वेळी गजानन आपल्या नेहमीच्या सवयीप्रमाणे बस डेपोला जाण्यासाठी शॉर्टकट म्हणून पार्किंगमधून जात होते. अनन्याने बघितलं की समीर त्या महिलेवर जबरदस्ती करू पाहत आहे. भीती आणि घाईत तिने बाजूच्या भिंतीवर अडकवलेलं लाल अग्निशमन यंत्र काढलं. त्या झटापटीत, आरडाओरड आणि सावल्यांच्या खेळात, अनन्याने ते जड यंत्र पूर्ण ताकदीनिशी फिरवलं. तिचा वार समीरवर होणार होता, समीर मागे सरकला, ती महिला मध्ये आली. एक भयानक आवाज झाला आणि ते धातूचं यंत्र त्या महिलेच्या कानशिलावर बसलं. ती ३६ वर्षांची महिला क्षणात कोसळली आणि तिथेच तिचा जीव गेला. अनवधानाने एक खून झाला होता.
त्या शांततेत अचानक एका शिट्टीचा आवाज झाला. इन्स्पेक्टर सावंत एका कारच्या मागून बाहेर आले. त्यांचा गणवेश घामाने थबथबलेला होता, पण त्यांच्या डोळ्यांत न्यायाची कोणतीही भावना नव्हती. ते प्रत्यक्षात त्या सुटकेसच्या मागेच होते, पण आता त्यांना त्यापेक्षा मोठी संधी दिसत होती. त्यांनी त्या महिलेचा मृतदेह, समीर चा अवतार, समोर पडलेली बॅग, थरथरणारी अनन्या आणि स्तब्ध झालेले गजानन यांच्याकडे पाहिलं.
"अनवधानाने झालेला खून," सावंत अगदी थंडपणे म्हणाले. "तुझ्यासारख्या मुलीला आर्थर रोड जेलमध्ये आयुष्य सडावं लागेल. आणि समीर, तुझं रेकॉर्ड मला माहित आहे. हा कार्यक्रम फसत चालल्यासारखा वाटतोय." ते सावकाश हसले. "किंवा आपण या सुटकेसबद्दल बोलू शकतो, मी ही बॉडी गायब करायला मदत करतो, आणि आपण सगळे श्रीमंत होऊ. या मुंबईच्या उन्हात न्याय खूप महाग असतो."
सावंत आपल्या अटी सांगू लागले, त्यांच्या आवाजात एक प्रकारचा माज होता. त्यांनी गजाननकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केलं; त्यांना वाटलं हा 'स्लो' म्हातारा भीतीमुळे गप्प बसला आहे. पण गजानन, ज्यांनी सरकारी कार्यालयांतल्या भ्रष्टाचाराच्या गल्ल्यांमध्ये तीस वर्षे घालवली होती, त्यांना एक गोष्ट पक्की माहित होती—जो माणूस सर्वात जास्त ओरडतो, तोच सर्वात जास्त कमकुवत असतो.
सावंत जेव्हा अनन्या आणि समीरवर दबाव टाकत होते, तेव्हा गजानन अतिशय शांतपणे आणि सराईतपणे हालचाल करत होते. ते पळाले नाहीत; त्यांनी खिशातून मोबाईल काढून बघितला आणि पुन्हा ठेवला, ते शांतपणे विश्वासाने चालत सावंतांच्या पोलीस गाडीकडे सरकले. वर्षानुवर्षे फायलींची हाताळणी करणाऱ्या त्या स्थिर हातांनी गाडीच्या उघड्या खिडकीतून गुपचूप चाव्या काढल्या आणि पुन्हा तेथे येऊन उभे राहिले, सर्व जण त्यांच्या कडे स्तब्ध होऊन बघत होते, आता पुढे काय होणार?
"फाइल अजून क्लोज झालेली नाही, इन्स्पेक्टर," गजानन यांचा आवाज त्या तणावात दुमदुमला. त्यांच्या आवाजात एक विलक्षण आत्मविश्वास होता. मोबाईल चा रेकॉर्डर बंद करीत ते म्हणाले. सावंत यांनी केलेल्या खंडणीच्या मागणीचे सर्व पुरावे आता गजाननच्या हातात होते. परिस्थिती पूर्णपणे बदलली होती. मुंबईच्या त्या उष्ण पार्किंगमध्ये, ती कंटाळलेली मुलगी, तो शिकारी माणूस आणि तो भ्रष्ट पोलीस... हे तिघेही आता एका अशा माणसाच्या ताब्यात होते ज्याला त्यांनी 'common man’' समजून दुर्लक्षित केलं होतं. त्या सामान्य माणसाने अखेर जगाची वाट पाहणं सोडून दिलं होतं; त्याने स्वतः सूत्रं हातात घेतली होती.

इन्स्पेक्टर सावंत यांचा चेहरा रागाने लाल झाला. एका साध्या कारकुनाने आपल्याला अशा प्रकारे अडकवावे, हे त्यांच्या पचनी पडत नव्हते. त्यांनी आपला हात कंबरेला लावलेल्या रिव्हॉल्व्हरकडे नेला, पण गजानन विचलित झाले नाहीत.
"सावंत साहेब, हात थोडा लांबच ठेवा," गजानन शांतपणे म्हणाले, जणू ते ऑफिसमध्ये एखादी जुनी फाईल चेक करत आहेत. "मी या रेकॉर्डरवरचं बटण दाबलं की हे सगळं रेकॉर्डिंग थेट माझ्या एका ओळखीच्या पत्रकाराला आणि तुमच्या वरिष्ठांना जाईल. मी ३० वर्षं सरकारी खात्यात घालवली आहेत, कोणता माणूस किती पाणी पाजतो हे मला चांगलंच समजतं." रोज मुंबईत फिरतो, हा माझा छंद आहे, दिवसभर मोबाईलवर रेकॉर्ड करतो आणि मी कंटाळवाणा एकटे पणा घालवण्यासाठी रात्री माझा दिवस रिवाइंड करून पुन्हा जगतो. उगाच रात्री मोबाईलवर लोकांचे खोटे फसवे काल्पनिक जगणे बघण्यापेक्षा आपणच जगलेलो पण जगताना दुर्लक्षित झालेले जग बघावे. मजा येते आणि असलें काही ‘चमत्कार - साक्षात्कार’ ही टिपता येतात, मित्रांना मदत होते, सावंतांचा हात थांबला. अनन्या आणि समीर दोघेही श्वास रोखून हा खेळ बघत होते. आतापर्यंत घाबरलेली अनन्या गजानन यांच्या या नव्या रूपाकडे बघून थक्क झाली होती.
"तुम्हाला काय हवंय?" सावंत दात ओठ खात ओरडले. "पैसे हवेत? अर्धा वाटा देतो, पण तो मोबाईल माझ्या हवाली करा."
गजानन थोडे हसले, पण त्या हसण्यात आनंद नव्हता, तर एक प्रकारचा विखारीपणा होता. "मला पैसे नकोत साहेब. मला फक्त आता ही शांतता हवीय. तुम्ही आता गपचूप या महिलेचा मृतदेह आणि या समीरला तुमच्या गाडीत टाका आणि इथून निघून जा. या मुलीचा (अनन्याचा) यात काहीही दोष नाही, तिने फक्त त्या स्त्रीचा व स्वतःचा बचाव करण्याचा प्रयत्न केला." गजानन ने चाबी सावंत कडे भिरकावली, जणू तू निघ आता असा इशाराच दिला.
सावंतांनी क्षणभर विचार केला. त्यांना माहित होतं की गजानन आता मागे हटणार नाहीत. त्यांनी समीरला खुणावलं. समीर, जो आतापर्यंत स्वतःला मोठा शिकारी समजत होता, तो गजाननच्या त्या शांत नजरेसमोर पाळीव कुत्र्यासारखा वागू लागला. त्या दोघांनी मिळून तो मृतदेह गाडीच्या डिकीत टाकला व बॅग उचलली.
जाण्यापूर्वी सावंत गजाननच्या जवळ आले आणि हळू आवाजात म्हणाले, "म्हातारा माणूस आहेस म्हणून सोडतोय, पुन्हा समोर येऊ नकोस."
गजानन यांनी त्यांच्याकडे ढुंकूनही पाहिलं नाही. त्यांनी फक्त मोबाईल चा रेकॉर्डर पुन्हा सुरू केला, शर्टच्या खिशात टाकला आणि अनन्याकडे वळले. अनन्या अजूनही थरथरत होती.
"बाळा, घरी जा," गजानन तिला म्हणाले. "आज जे झालं ते विसरून जा. तुझ्या कॉम्प्युटरच्या जगात हे सगळं नसतं, तिथेच परत जा. आणि हो, यापुढे कधी आयुष्याचा कंटाळा आला, तर लक्षात ठेव की एक 'साधा' क्षण सुद्धा आयुष्य कसं बदलू शकतो." असे कितीतरी क्षण तुझ्या अवतीभावी आहेत ते बघ, जाण आणि मस्त जग.
अनन्या काहीच बोलू शकली नाही. तिने फक्त मान डोलावली आणि ती धावतच मॉलच्या बाहेर पडली.
पार्किंगमध्ये आता फक्त गजानन उरले होते. त्यांनी खिशातून आपला बसचा पास काढला. बाहेर अजूनही मे महिन्याचं ऊन रणरणत होतं. पण आज ३० वर्षांत पहिल्यांदाच गजानन यांना त्या उन्हाची झळ लागत नव्हती. त्यांनी संथ पावलांनी बस स्टॉपच्या दिशेने चालायला सुरुवात केली. त्यांच्या चेहऱ्यावर आजही तोच 'सामान्य' भाव होता, पण खिशात असलेला तो मोबाईल रेकॉर्डर एका मोठ्या वादळाची शांतता जपून होता.
त्या दिवशी संध्याकाळी मुंबईच्या गर्दीत एक साधा सरकारी कारकून हरवून गेला, पण एका गुन्हेगाराची झोप उडवून.