लापता

तो दिवस नेहमीसारखाच सुरू झाला होता.
सकाळची उन्हं, रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या चहाच्या टपरीवरचा उकळता किटलीचा आवाज, आणि गावाच्या मध्यभागी असलेला तो जुना वड—ज्याच्या सावलीखाली पिढ्यानपिढ्या चर्चा होत आल्या होत्या. फरक इतकाच होता, की त्या दिवशी चर्चेचा विषय माणसं नव्हती, तर हरवलेली मूल्यं होती.
खेडं समृद्ध होतं.
किमान कागदावर तरी.
रस्ते होते, पाट्या होत्या, योजनांची नावं होती, उद्घाटनांचे फोटो होते. पण तरीही त्या दिवशी, वर्तमानपत्राच्या चौकटीत छापलेली बातमी गावाला अस्वस्थ करून गेली—
“एक तरुण बेपत्ता. नाव – विकास.”
आणि त्याच बातमीच्या खालच्या ओळीत, जणू नकळत—
“संस्कार आणि संस्कृती या दोन तरुणीही काही काळापासून दिसेनाशा.”
कोणीही पहिल्यांदा वाचताना लक्ष दिलं नाही.
विकास हरवणं हे आता नवीन राहिलेलं नव्हतं. तो अधूनमधून हरवत असे, पुन्हा एखाद्या घोषणेत, एखाद्या जाहिरातीत, एखाद्या भाषणात सापडत असे. पण यावेळी वेगळं होतं. कारण यावेळी संस्कार आणि संस्कृतीही सोबत गायब होत्या.
संस्कार आणि संस्कृती—
सख्ख्या बहिणी.
त्यांच्या आई-वडिलांनी त्यांना शिकवलं होतं, “आपण गोंधळातही आपली ओळख विसरायची नाही.”
पण काळ असा होता, की ओळख विसरण्याला प्रगती म्हणू लागले होते.
गावातले म्हातारे सांगत.
“लहानपणी तिघंही एकत्र खेळायचे. विकास थोडासा मागे, पण कायम उत्साही. संस्कार शांत, संस्कृती जरा चंचल.”
कोणी त्यांचं नातं विचारलं, तर उत्तर धूसर मिळायचं.
नातं नव्हतं, एक सहवास होता.
एकमेकांशिवाय अपूर्ण असलेलं अस्तित्व.
पण जसजसा काळ पुढे गेला, तसतशी दृश्यं बदलू लागली.
विकास मोठा होत गेला.
पण त्याचं वाढणं विचित्र होतं. उंची वाढत होती, पण मुळं खोल जात नव्हती. त्याला अनेकांनी दत्तक घ्यायचा प्रयत्न केला. वेगवेगळ्या पक्षांनी, वेगवेगळ्या धोरणांनी. कोणी त्याला ‘जलद’ म्हणालं, कोणी ‘सर्वसमावेशक’, कोणी ‘टिकाऊ’. पण कुणीही त्याला विचारलं नाही—
“तुला नक्की काय व्हायचं आहे?”
संस्कार आणि संस्कृती मात्र तिथेच होत्या.
थोड्या गोंधळलेल्या, थोड्या बाजूला सारलेल्या, पण अजूनही अस्तित्वात.
आमचे वार्ताहर, श्री. चिकित्सक, त्या दिवशी गावात आले.
त्यांचा चेहरा नेहमीसारखा शांत, पण डोळ्यांत प्रश्नांची गर्दी.
ते प्रत्येकाकडे गेले.
शेतकऱ्याकडे—
तो म्हणाला, “विकास? हो होता तो. पण तो कधी माझ्या शेतात टिकला नाही. दर वेळी नवं काहीतरी सांगून निघून जायचा.”
शिक्षकाकडे—
“संस्कार आणि संस्कृती? अभ्यासू होत्या. पण अभ्यासक्रम बदलत गेला, तसं त्यांचं महत्त्व कमी झालं.”
तरुणांकडे—
“आम्हाला वेग हवा होता. विचारायला वेळ नव्हता.”
आणि शेवटी, त्या वडाखाली बसलेल्या म्हाताऱ्याकडे—
तो बराच वेळ शांत होता. मग हळूच म्हणाला,
“एक गोष्ट सांगतो. जेव्हा कधी संस्कार आणि संस्कृती दिसायच्या, तेव्हा त्यांच्या मागे कुठे तरी विकास असायचा. आणि थोड्याच वेळात त्या दोघी गायब व्हायच्या.”
ही गोष्ट सगळ्यांना अस्वस्थ करून गेली.
जणू विकास, त्यांचा पाठलाग करत होता.
किंवा कदाचित, तो त्यांच्या आधारावरच उभा राहण्याचा प्रयत्न करत होता—आणि त्यातच त्यांना संपवत होता.
मिडियाला विषय मिळाला.
तासन्‌तास चर्चा झाल्या.
“नातं काय?”
“जबाबदार कोण?”
“षड्यंत्र आहे का?”
पण कुणीही हे विचारलं नाही—
आपण शेवटचं संस्कार आणि संस्कृती कधी पाहिलं?
आणि आपण तेव्हा काय केलं?
राज्यकर्ते निवेदने देत राहिले.
“चौकशी सुरू आहे.”
“लवकरच सत्य बाहेर येईल.”
“विकास आमचा प्राधान्यक्रम आहे.”
पण विकास सापडला नाही.
संस्कार आणि संस्कृतीही नाहीत.
कदाचित ते तिघे कुठेच गेले नाहीत.
कदाचित ते इथेच आहेत—
फक्त आपल्याला दिसेनासे झालेत.
कारण काही हरवत नाही,
ते फक्त दुर्लक्षित होतं.
आणि शेवटी, वर्तमानपत्राच्या कोपऱ्यात छोटीशी जाहिरात छापली गेली—
“या तिघांबद्दल काही माहिती असल्यास, कृपया मतदार बंधुभगिनींना कळवावे.”
मी ती जाहिरात वाचली.
आणि मनात एकच विचार आला—
माहिती नाही.
जबाबदारी आहे.
पण ती स्वीकारायला
आपण अजून तयार नाही.