काय वाचू? निकष काय?

(हे लिखाण ललित लेखनात ठेवलं आहे. हरकत असेल तर कारणासहीत कळवा)

चांगलं वाचायचंय पण कोणतं? एक गोंधळ आणि त्यातून सुचलेले काही निकष

हा माझा होणारा नेहमीचा गोंधळ आहे. अगदीच अनोळखी व्यक्तींच्या शिफारशीवरून मी एखादे पुस्तक सहज वाचण्याचा निर्णय घेऊ शकत नाही. कारण त्या व्यक्तीची आवड काय आहे याचा मला गंध नसतो. या गोंधळाला मीच जबाबदार आहे कि प्रत्येकाच्या मनात असा गोंधळ असतो हा प्रश्न पडतो. त्यातून लिहावंसं वाटलं.

बऱ्याच वेळा असं होतं, एखादं पुस्तक हातात घ्यायचं, दहा-पंधरा पानं वाचायची, आणि मग खाली ठेवायचं. काहीतरी आपलं नाही असं वाटत राहतं. पण नक्की काय कमी आहे हे सांगता येत नाही. आजूबाजूचे मात्र त्याच पुस्तकाचं कौतुक करत असतात. मग आपणच चुकतो आहोत असं वाटतं. अभिरुची सुमार आहे असं कुणी म्हणेल का अशी भीती वाटते. लेखकाबद्दल द्वेष आहे असे म्हणतील का असे वाटते. किंवा ती भाषा समजत नाही म्हणून हंसे होईल का असे वाटते.

हा अनुभव फक्त माझा नसावा / नसेल असं मला वाटतं. म्हणून हे लिहितोय.

एकच प्रश्न : हे माझ्यासाठी उपयुक्त आहे का? माझ्यासाठी कामाचे आहे का? किंवा काम करतं का?

साहित्याबद्दल बोलताना एक मोठी अडचण असते.
कोणतं साहित्य चांगलं आहे हे सांगणारी एक सत्ताकेंद्रं तयार झालेली असतात. पुरस्कार, माध्यमं, समीक्षक, प्रकाशक, हे सगळे मिळून ठरवतात की कोण "महान" आहे. पण या यंत्रणेत एक सामाजिक पक्षपात असतो. कोणाची भाषा, कोणाचे संदर्भ, कोणाचे जगणे हे "केंद्र" म्हणून मांडले जाते आणि बाकी सगळं परिघावर राहतं.

याचा अर्थ असा नाही की परिघावर ढकललेलं सगळं चांगलं आणि केंद्रात असलेलं सगळं वाईट. पण याचा अर्थ एवढाच आहे .... माध्यमांतील चर्चा (media coverage) हा साहित्याच्या दर्जाचा निकष नाही .... तो सामाजिक शक्तीचा पुरावा आहे.

मग चांगलं काय आणि टाकाऊ काय हे कसं ठरवायचं?

काही निकष - जे कोणालाही लागू होतात (असे मला वाटते, कदाचित तुम्हाला वाटेल, वाटणार नाही)

१. लेखकाचा अनुभव आतून आलेला आहे का?
लेखकाने जे लिहिलं ते त्याने जगलेलं आहे, की दुरून पाहिलेलं आहे? दोन्हींमधून साहित्य होऊ शकतं, पण दोन्हींची पोत (texture) वेगळी असते. जगलेल्या अनुभवात एक कच्चेपणा असू शकतो, असतं, पण एक ओलावा असतो जो कृत्रिम नसतो. थोडक्यात जे जिणं मांडलंय त्याच्या "जाणिवा" त्यात असतात. यावर फेसबुकवर मोठ्या चर्चा झालेल्या आहेत.

बाहेरून जाऊन त्या लोकांवर लिहिलेल्या साहित्यात अनेकदा एक आदर्शीकरण (romanticism) येतं , एक सुरक्षित अंतर राखतं. हे वाचकाला जाणवतं , जरी त्याला नेमकं काय म्हणावं , काय नाव देता आलं नाही तरी.

प्रश्न विचारणे : हे लेखक कुठून बोलतोय ? आतून की बाहेरून?

२. वाचल्यानंतर तुम्ही विस्तारता का संकुचित होता?

म्हणजे तुमचा अनुभव, कल्पनाविश्व, ज्ञानाच्या कक्षा, माहितीच्या कक्षा रूदावतात कि विचित्र जाणीव होते संकुचितपणाची? काही पुस्तकं वाचल्यानंतर जग मोठं होतं. नवे प्रश्न पडतात. एखादी गोष्ट वेगळ्या कोनातून दिसायला लागते.

काही पुस्तकं वाचल्यानंतर फक्त एका विशिष्ट जगाची, विशिष्ट वर्गाची, विशिष्ट संवेदनशीलतेची पुष्टी होते. ते चांगलं" वाटतं, पण त्यात नवीन काही नसतं. (वेळ वाया गेला असे वाटते. पुस्तक वाचण्यासाठी लागणारा वेळ बघता असा वेळ वाया गेल्याने होणारी चीडचीड दुर्लक्षणीय नाही. उगीच वाचत सुटायचे कि नेमकं वाचायचं हा प्रश्न पडत असेल तर असे टाकाऊ लिखाण केवळ हाईप्ड आहे म्हणून वाचायचे का?)

हे दोन्ही वाचताना जाणवत नाही. वाचून झाल्यावर एक आठवड्याने जाणवतं.

सवय लावायची : वाचून झाल्यावर विचारा, यातलं माझ्यासोबत काय राहिल? किंवा कोणती मूल्य माझ्यामधे अ‍ॅड झालीत. माझ्या कुठल्या जाणिवा विस्तारल्या?

३. लेखक प्रश्न विचारतो की उत्तरं देतो?
चांगलं साहित्य तुम्हाला प्रश्नांमध्ये सोडतं. वाईट साहित्य तुम्हाला उत्तरं देतं आणि उत्तरं ऐकणारा श्रोता बनवतं. जेव्हा लेखकाला आधीच माहीत असतं की जगाचं सत्य काय आहे, आणि तो ते फक्त "सांगतो" तेव्हा ते उपदेशात बदलतं. साहित्यात आणि उपदेशात हाच फरक आहे. याला काही संज्ञा असेल तर सांगा.

निकष: जे साहित्य तुम्हाला विचार करायला भाग पाडतं ते वाचा. जे फक्त मान डोलवायला लावतं ते सोडा.

४. जास्त हाईप असेल तर जास्त सावधानता बाळगणे ( हे मी अंमलात आणतो)

एखाद्या लेखकाच्या निधनावर वर्तमानपत्रांची पानं भरली जातात, दुसऱ्याच्या निधनाची बातमी छोटी येते. हे साहित्याचं मूल्यमान नाही. हे त्या लेखकाचं सामाजिक नेटवर्क (social network) आणि माध्यमकुशलता media reach दाखवतं. याचा अर्थ गाजावाजा (hype) असलेलं सगळं टाकाऊ असं नाही. निव्वळ या कारणासाठी चांगलं साहित्य दूर नाही करायचं. मुद्दा असा आहे कि हाईप आहे तेच चांगलं हा नियम नको.

एक उलटा नियम लागू करायचा: जितका जास्त गाजावाजा, तितकं जास्त स्वतंत्रपणे वाचावे.
स्वतःचा अनुभव काय आहे ते महत्त्वाचं, कोण काय म्हणतं ते नाही. तो दबावामुळे मांडायचा नाही असे नको. शेक्सपीअर आवडला नाही हे सुद्धा सांगता आले पाहीजे. (पुढे स्वतंत्र येईल).

५. आवडलं नाही हा डेटा आहे, दोष नाही.

हे महान आहे हे दुसऱ्याचं मत आहे. तुमचा अनुभव वेगळा असू शकतो आणि तो व्हॅलिड आहे. हे चित्रपट, संगीत, नाट्य अशा सर्व क्षेत्राला लागू होतं.

मला हे आवडलं नाही असं म्हणायची भीती वाटत असेल तर ती भीती स्वतःच एक प्रश्न उपस्थित करते. कोणाच्या अभिरुचीला मानक मानलं जातंय, आणि ते का? मग या मानकीकरणाचे निकष काय आणि ते कुणी बनवले हे पाहिले पाहीजेत. ते मान्य नसतील तर धाडसाने सांगता आले पाहीजे. तसे सांगता येत नसेल तर हा सक्तीचा प्रकार आहे. तुमच्या मताला हसण्यावारी नेलं जात असेल तर अशांशी संवाद वाढवण्यात अर्थ नसतो.

आवडलं नाही असं म्हणजे त्या लेखकाला किंवा त्याच्या समाजाला नाकारणं नाही. ते फक्त आपला प्रामाणिक अनुभव आहे. ( त्याच वेळी आपल्याला का आवडलं नाही याचं मूल्यमापन आपल्याला स्वत:ला करता आले पाहीजे. खरंच आवडलं नाही कि अढी आहे याचे उत्तर आपले आपल्याला मिळायला हवे. जर उत्तर मनासारखे नसेल तर आपली मानसिकता बदलण्यासाठी उपयुक्त वाचन केले पाहीजे.)

६. टाकाऊ कशाला म्हणायचं?

तीन प्रकारचं साहित्य सहज ओळखता येतं,

भूतकाळाची सजावट (Nostalgic decoration) - फक्त एका जगाची सजावट. कुठलाच प्रश्न नाही, कुठलाच संघर्ष नाही. सगळं सुंदर आणि भावपूर्ण पण रिकामं. नाना पाटेकरांच्या भाषणासारखं.

उपदेशकथन (Preaching) - लेखकाला उत्तर माहीत आहे आणि तो ते तुम्हाला सांगतो. वाचक फक्त श्रोता आहे.

बंदिस्त जग (Insular) - ज्याचं जग इतकं बंद आहे की बाहेरचं अस्तित्वच नाही. एका विशिष्ट वर्गाचे, एका विशिष्ट जीवनशैलीचे प्रश्न हेच विश्वाचे प्रश्न असा आव. ते वाचूच नये असे नाही. रिकामेपण घालवण्यासाठी, निरीक्षणासाठी वाचावे. पण ते टाकाऊ आहे याची खूणगाठ बांधावी.

हे तीनही प्रकार कुठल्याही प्रवाहात सापडतात. ब्राह्मणी, ग्रामीण, शहरी, दलित, आदिवासी, मुस्लीम, मराठी, इंग्रजी. सगळीकडे. टाकाऊपणाला जात किंवा वर्ग नसतो.

७. एकसुरी वाचन टाळणे

एकाच लेखकात, एकाच प्रवाहात, एकाच भाषेत अडकणे नको. एक मराठी ग्रामीण, एक दलित आत्मकथन, एक अनुवाद (translation). बंगाली, तमिळ, किंवा जागतिक..... असा तुलनात्मक फरक (contrast) वाचनाला धार देतो. आणि त्या contrast मधूनच तुमचा स्वतःचा निकष घडत जातो.

शेवटी

हे सगळे निकष कोणाला बरोबर किंवा चुकीचं ठरवण्यासाठी नाहीत. ते फक्त एक साधा प्रश्न विचारायला मदत करतात.
हे पुस्तक माझ्यासाठी महत्वाचं आहे का? ते माझ्यासाठी काय करतं? म्हणजे मला काय देतं?
जर उत्तर काहीच नाही असेल तर ते ठेवून द्या. वेळ मर्यादित आहे. आणखी एक वाचायचंय.

तुम्हालाही असे अनुभव आले असतील.
एखादे पुस्तक "महान" म्हणून वाचलं पण रिकाम्या हाताने परत आलात? किंवा कुठे एखाद्या दुय्यम लेखकाने जबरदस्त काहीतरी दिलं? शेअर करा.

कदाचित हे निकष सुद्धा व्यक्तीगणिक बदलतील. आपले निकष सांगा. कदाचित त्याचाही विचार करता येईल.
वाचनौदासीनता हा एक वेगळा प्रश्न आहे. तो इथे नको कृपया.