मुंबईचा पाऊस हा केवळ पाण्याचे थेंब नसतो; तो एक भावना असतो. कधी तो प्रेमाची पाखरण करतो, तर कधी मनातील जखमा ओल्या करतो. दादर स्टेशन बाहेरील तो लोखंडी पूल, जो नेहमी हजारो लोकांच्या घाईने आणि घामाने माखलेला असतो, आज पावसाच्या सरींनी धुतला जात होता. पण या पावसातही मुंबईची धावपळ थांबली नव्हती.
आदित्य देशमुख पुलाच्या कठड्याला धरून खाली चाललेली मानवी लाट पाहत होता. रेल्वेचे हॉर्न, फेरीवाल्यांचा गलका आणि लोकांच्या छत्रीवर पडणारा पावसाचा टप-टप आवाज... हे सगळं त्याला आज काहीतरी वेगळं सांगत होतं. आदित्यच्या चेहऱ्यावर एक संमिश्र शांतता होती. त्याच्या बाजूला माया उभी होती. माया, जिने आदित्यला एका उडत्या फुलपाखरासारखे मुक्त जगताना पाहिले होते आणि आज तिला तो एखाद्या जुन्या वडाच्या झाडासारखा गंभीर वाटत होता.
“काय पाहतोयस इतकं? या गर्दीत तुला नेमकं काय सापडलंय?” मायाने आपल्या ओल्या झालेल्या केसांच्या बटा कानामागे सरकावत विचारले.
आदित्यने एक दीर्घ श्वास घेतला. त्याच्या डोळ्यांसमोरून शेकडो चेहरे जात होते. “मी लोक पाहतोय, माया. पण त्याहीपेक्षा जास्त मी त्यांच्या चेहऱ्यामागचे मुखवटे शोधतोय. आकाशातून पडणारा हा पाऊस जसा इमारतींचे तडे उघड करतो, तसाच हा शहर माणसांच्या मनातील भेगा दाखवतंय असं मला वाटतंय.”
मायाने थोड्या उपरोधाने आणि थोड्या आश्चर्याने विचारले, “हे शहर तुला वेड लावायला लागलंय की काय? तू इतका दार्शनिक कधीपासून झालास?”
“नाही माया, वेड नाही. हे शहर मला आता खऱ्या अर्थाने शिकवतंय,” आदित्य संथपणे म्हणाला. दोघेही पुलावरून खाली उतरले. सभोवताली वाहनांची वर्दळ होती, टॅक्सींचे पिवळे-काळे रंग पावसाच्या पाण्यात चमकत होते आणि फूटपाथवरचे लोक चिखल चुकवत चालत होते.
काही वेळाने ते एका छोट्या, उबदार कॉफी शॉपमध्ये बसले. बाहेर पाऊस वाढला होता. काचेच्या खिडकीतून बाहेरचे जग धूसर दिसत होते. मायाने आदित्यचे बारकाईने निरीक्षण केले. त्याच्या डोळ्यांखाली थोडा थकवा होता, पण त्याच्या बोलण्यात एक धार होती.
“तू अलीकडे खूप बदललायस,” माया कॉफीचा कप हातात घेत म्हणाली. “पूर्वी तू प्रत्येक व्यक्तीवर डोळे झाकून विश्वास ठेवायचास. कोणाबद्दलही वाईट विचार करणे तुझ्या स्वभावात नव्हतं. मग आता हा अविश्वास कुठून आला?”
आदित्यने आपल्या हातातील कॉफीचा कप घट्ट धरला. वाफ त्याच्या चेहऱ्यावर आदळत होती. “हो, मी बदललोय. कारण मी त्या विश्वासाची मोठी किंमत मोजली आहे. माया, तुला माहिती आहे का? आपण ज्यांना आपले म्हणतो, ते नेहमीच आपले नसतात.”
“कोणी दुखावलंय का तुला?” मायाचा स्वर काळजीने ओथंबलेला होता.
“दुखावलं नाही ग,” आदित्य खिडकीबाहेर पाहत म्हणाला, “तर हळूहळू विष दिलं गेलं. एखाद्या व्यक्तीने एकाच वेळी वार केला तर जखम होते आणि ती भरून येते. पण जेव्हा कोणी आपल्या मनात संशयाचे, भीतीचे आणि न्यूनगंडाचे विष थेंबाथेंबाने टोचतं, तेव्हा कळतही नाही की आपण कधी मरायला टेकलोय.”
माया थोडी गोंधळली. “विष? कोणतं विष?”
आदित्यने तिच्याकडे रोखून पाहिले. “असं विष जे शब्दात नसतं, पण वागण्यात असतं. कधी विचार केलायस का? काही लोक असतात ज्यांच्याशी बोलताना आपल्याला सुरुवातीला खूप चांगलं वाटतं, पण ते गेल्यावर आपल्याला कमालीचा थकवा जाणवतो. छातीत एक विचित्र जडपणा येतो, पोटात गोळा उठतो. आपलं शरीर आपल्याला सांगत असतं की, 'हा माणूस तुझ्यासाठी योग्य नाही', पण आपण आपलं मन ऐकत नाही.”
“पण आपण का ऐकत नाही?” मायाने विचारले.
आदित्य कटू हसून म्हणाला, “कारण आपल्याला 'चांगला माणूस' दिसायचं असतं. आपल्याला सभ्य, समजूतदार आणि क्षमाशील ठरायचं असतं. त्या नादात आपण आपल्या 'गट फीलिंग'ला, आपल्या अंतःप्रेरणेला दाबून टाकतो. आपण स्वतःपेक्षा दुसऱ्याच्या प्रतिमेला जपतो.”
तितक्यात कॉफी शॉपचा दरवाजा उघडला आणि रोहन आत आला. रोहन—आदित्यचा जुना मित्र. नेहमी हसरा, नेहमी आनंदी आणि नेहमी आदित्यला 'मदत' करायला तयार असणारा.
“अरे वा! काय चर्चा रंगली आहे?” रोहनने उत्साहात विचारले आणि परवानगी न घेता खुर्ची ओढून बसला.
आदित्यने त्याच्याकडे एक त्रयस्थ नजरेने पाहिले. “काही नाही रोहन, जीवनाबद्दल बोलत होतो.”
रोहनने एक जोरात हसून वातावरण हलकं करण्याचा प्रयत्न केला. “अरे जीवन तर भारी चाललंय तुझं! प्रमोशन झालं, नवीन घर घेतलंयस. सगळं कसं सेट आहे. पण आदित्य, जरा जपून बरं का! एवढं सगळं सांभाळणं सोपं नसतं. कधी कधी जास्त उंचीवरून पडण्याची भीती असते, लक्षात ठेव.”
रोहनच्या त्या एका वाक्यात 'काळजी'पेक्षा 'भय' जास्त होतं. त्याच्या हसण्यामागे एक अनामिक जळजळ होती. मायाला ते लगेच जाणवलं. ती आदित्यकडे पाहू लागली.
आदित्यने शांतपणे रोहनच्या डोळ्यांत पाहिले आणि विचारले, “अभिनंदन करताना तुझ्या आवाजात ही धडधड का जाणवतेय रे रोहन?”
रोहनचा चेहरा क्षणभर पांढरा पडला. त्याने सावरून घेत म्हटले, “काय बोलतोयस? मी तर तुझा मित्र आहे, तुझी काळजी करतोय.”
“खरी काळजी माणसाला मोठं करते, रोहन. ती त्याला पंख देते. पण तुझी ही तथाकथित काळजी मला नेहमीच छोटं करत आलीये. प्रत्येक आनंदाच्या क्षणी तू मला माझ्या अपयशाची किंवा धोक्याची आठवण करून देतोस. हे प्रेम नाही, हा छुपा मत्सर आहे.”
कॉफी शॉपमध्ये एक भयानक शांतता पसरली. मायाने हळू आवाजात पुस्ती जोडली, “काही लोक आपल्या यशाचा आरसा सहन करू शकत नाहीत, कारण त्यांना त्या आरशात स्वतःचं अपयश स्पष्ट दिसतं.”
रोहन काहीही न बोलता उठला. त्याच्या चेहऱ्यावरचा हसरा मुखवटा पूर्णपणे गळून पडला होता. “तुम्ही लोक आजकाल जास्तच विचार करायला लागलाय,” असं म्हणून तो तरातरा बाहेर निघून गेला.
त्याच्या पाठमोऱ्या आकृतीकडे पाहत आदित्य हळूच म्हणाला, “मत्सर कधीच मोठ्याने ओरडत नाही, माया. तो कानात कुजबुजतो. तो साखरेसारखा गोड असतो, पण पोटात गेल्यावर पित्त करतो.”
त्या रात्री आदित्य एकटाच मरीन ड्राइव्हच्या भिंतीवर बसला होता. समोर अथांग समुद्र होता आणि आकाशात विजा चमकत होत्या. समुद्राच्या लाटा जशा दगडावर आपटत होत्या, तसेच त्याचे विचार त्याच्या मनावर आदळत होते.
त्याला त्याचे जुने दिवस आठवले. जेव्हा तो आजारी होता, तेव्हा ज्यांनी फोन उचलले नाहीत. जेव्हा त्याची नोकरी गेली होती, तेव्हा जे अचानक 'व्यस्त' झाले. त्याला जाणवलं की, आपण ज्यांना आपले 'मित्र' समजत होतो, ते केवळ 'प्रेक्षक' होते. त्यांना केवळ आदित्यच्या आयुष्यातील नाटक पाहायला आवडत होतं, त्याच्या दुःखात सहभागी व्हायची त्यांची कधीच इच्छा नव्हती.
“ते मित्र नव्हते, ते फक्त माझ्या आयुष्यातील पडझडीचे प्रेक्षक होते,” तो स्वतःशीच पुटपुटला. समुद्राचे पाणी त्याच्या चेहऱ्यावर उडत होते, पण आज त्याला थंडी वाजत नव्हती. उलट, आत कुठेतरी एक ऊब जाणवत होती—स्वतःला ओळखण्याची ऊब.
दुसऱ्या दिवशी पुन्हा पाऊस थांबला होता, पण हवेत गारवा होता. माया पुन्हा आदित्यला भेटायला आली. तिचे डोळे सांगत होते की तिनेही रात्रभर खूप विचार केला आहे.
“आदित्य, तू काल जे बोलला ते खरं होतं,” ती म्हणाली. “पण मला एक भीती वाटतेय. कदाचित आपणही नकळत कोणाच्या तरी आयुष्यात तेच विष बनत असू का? आपणही कोणाचा मत्सर करत असू का?”
आदित्यने मान डोलावली. “हो, माया. म्हणून तर हे ज्ञान इतकं महत्त्वाचं आणि धोकादायक आहे. जेव्हा आपल्याला दुसऱ्याचे दोष दिसायला लागतात, तेव्हा ते बोट स्वतःकडेही वळवावं लागतं. ही 'जागृती' फक्त इतरांना ओळखण्यासाठी नाही, तर स्वतःला शुद्ध करण्यासाठी आहे.”
मायाच्या चेहऱ्यावर एक सुंदर हास्य उमटलं. “मग आता पुढचा प्लॅन काय?”
आदित्यने समोरच्या अफाट पसरलेल्या समुद्राकडे पाहत उत्तर दिले, “आता मी माझ्या अंतःप्रेरणेशी प्रतारणा करणार नाही. जे मला छोटं करतं, त्याला मी कधीच 'प्रेम' म्हणणार नाही. आणि जे मला घाबरवून थांबवतं, त्याला मी कधीच 'काळजी' समजणार नाही. आता मी मुखवटे बाजूला ठेवून जगणार.”
मुंबईचं आयुष्य पुन्हा सुरू झालं होतं. लोकल गाड्या धावत होत्या, डबेवाले धावत होते. माया म्हणाली, “हे शहर खूप कठोर आहे ना?”
“हो,” आदित्य हसून म्हणाला, “पण हे शहर प्रामाणिक आहे. इथे गर्दीतही माणसाला स्वतःचं एकांतपण शोधता येते. इथे मुखवटे फार काळ टिकत नाहीत, कारण पावसाचा एक जोराचा झोत ते वाहून नेतो.”
पुन्हा पावसाच्या सरी सुरू झाल्या. पण यावेळी आदित्यने छत्री उघडली नाही. तो पावसात भिजत होता, पण त्याच्या मनातला गोंधळ कायमचा शांत झाला होता. आयुष्यात पहिल्यांदाच त्याला स्वतःचा आवाज ऐकू येत होता. ही केवळ एका सत्याची जाणीव नव्हती, तर ती त्याच्या आत्म्याची 'जागृती' होती.
http://jawalechetan.blogspot.com/2026/02/blog-post.html
