सावल्यांचा खेळ

सावल्यांचा खेळ
चेतन जावळे
मुंबईच्या एका आलिशान पेंटहाऊसमध्ये राहणारे ५८ वर्षीय विनायकराव शेठ. गडगंज संपत्ती, स्वतःचा मोठा व्यवसाय, पण आयुष्यात एक प्रकारची नीरसता आलेली. पत्नीचे काही वर्षांपूर्वी निधन झालेले आणि मुले परदेशात स्थायिक. विनायकरावांना आयुष्यात आता काहीतरी असं अनुभवायचं होतं जे पूर्णपणे 'अनाकलनीय' असेल. त्यांच्या मनात एक विचित्र पण स्पष्ट इच्छा होती – त्यांच्या घरात एका तरुण सुंदर स्त्रीने पूर्णपणे नैसर्गिक (नग्न)अवस्थेत वावरावं आणि त्यांनी केवळ तिचे अस्तित्व अनुभवावे. त्यांनी एका आर्ट एजन्सीमार्फत माया नावाच्या एका प्रोफेशनल न्यूड मॉडेलला एका महिन्यासाठी करारबद्ध केले.
विनायकरावांच्या पेंटहाऊसमध्ये सायंकाळची वेळ होती. खिडकीबाहेर समुद्राच्या लाटांचे गाज ऐकू येत होते. विनायकराव आपल्या आरामखुर्चीत बसले होते आणि समोर माया बसली होती. टेबलावर कराराची फाईल होती, पण त्यातील शब्दांपेक्षा त्यामागच्या भावना स्पष्ट करणे विनायकरावांना जास्त महत्त्वाचे वाटत होते.
विनायकराव: (फाईलकडे निर्देश करत) "माया, तू या अटी वाचल्या असतीलच. पण मला वाटतं की आपण प्रोफेशनली बोलण्यापेक्षा 'माणूस' म्हणून एकदा स्पष्ट बोलावं. हा करार कुणालाही विचित्र वाटू शकतो, पण माझ्यासाठी ही एक मानसिक गरज आहे."
माया: (फाईल बंद करत, त्यांच्या डोळ्यांत रोखून पाहत) "सर, मी अनेक शूट्स केले आहेत, पण अशी ऑफर कधीच आली नव्हती. तुम्ही मला महिनाभर तुमच्या घरात पूर्णपणे नग्न वावरायला सांगताय आणि त्यात तुम्ही मला स्पर्शही करणार नाही, असं म्हणताय... हे थोडं अविश्वासार्ह वाटतंय."
विनायकराव: (किंचित हसून) "तुझा संशय रास्त आहे. जगाला वाटतं की एखाद्या पुरुषाने स्त्रीला विवस्त्र पाहणं म्हणजे केवळ वासना असते. पण माझ्या या वयात मला शरीराची भूक उरली नाहीये, मला सौंदर्याची 'तृष्णा' आहे. मला फक्त असं पाहायचं आहे की, जेव्हा एक माणूस कोणत्याही कृत्रिम आवरणाशिवाय (कपड्यांशिवाय) वावरतो, तेव्हा त्याच्या हालचाली कशा असतात. मला तुझा वावर हवा आहे, तुझं शरीर नव्हे."
माया: "मी प्रोफेशनल आहे, सर. माझ्यासाठी माझं शरीर हे एक कॅनव्हास आहे. मला संकोच वाटणार नाही. पण तुमच्या नजरेत जर मला 'तसली' भावना दिसली, तर माझा करार तिथेच संपेल.

विनायकराव: "करारात स्पष्ट लिहिलंय, माया. माझ्याकडून कोणताही 'कामुक स्पर्श' होणार नाही. मी तुला कोणताही अती प्रसंग किंवा लैंगिक संबंधाची (Sex) मागणी करणार नाही. मी तुला फक्त 'न्याहाळणार' आहे. तू बाल्कनीत उभी असताना, चहा पिताना किंवा पुस्तक वाचताना माझ्या समोर तुला संकोच वाटता कामा नये. जर तू संकोचलीस, तर नग्नतेतला तो नैसर्गिकपणा निघून जाईल आणि तिथे फक्त 'अगतिकता' उरेल. मला ती नकोय." ... तू जशी आहेस, तशी मला दिसावी असं वाटतं.
तू माझ्यासाठी एखादी चालती-बोलती कलाकृती असशील. जर मी माझी मर्यादा ओलांडली, तर तू त्याच क्षणी हे घर सोडून जाऊ शकतेस आणि तुला पूर्ण मानधन मिळेल."
माया: "आणि घरकाम? किंवा तुमच्या इतर गरजा?"
विनायकराव: (गंभीर होत) "नाही! तू इथे घरकाम करायला येत नाहीयेस. तू स्वतंत्र असशील. तुला हवं ते तू करू शकतेस. फक्त अट एवढीच की तू वस्त्रांच्या आवरणाशिवाय असावंस. मी कधी तुला काही विशिष्ट कपडे घालायला सांगेन त्या कपड्यांमधे तू एक 'कॅरेक्टर' होशील आणि ते उतरवल्यावर पुन्हा तू 'तू' होशील. तुला माझ्या कोणत्याही खाजगी कामात मदत करण्याची गरज नाही."
माया: (थोडा विचार करून) "म्हणजे, मी इथे केवळ एका 'नैसर्गिक सौंदर्याचं प्रतीक' म्हणून वावरायचं आहे, जिच्या स्वातंत्र्यात तुमचा हस्तक्षेप नसेल, फक्त तुमची नजर असेल?"
विनायकराव: "नेमकं हेच! मला फक्त तुझं अस्तित्व अनुभवायचं आहे. आपण आयुष्यभर मुखवटे घालून जगतो, मला या घरात महिनाभर तरी एक विना-मुखवटा 'माणूस' हवा आहे. तू तुझ्या नग्नतेत जितकी सहज असशील, तितके हे उत्कृष्ट होईल."
माया: (पेन हातात घेत) "तुमच्या डोळ्यांत एक प्रकारची भावना दिसतेय, सर. म्हणूनच मी या करारावर स्वाक्षरी करतेय. मला आशा आहे की, या महिन्याभरात मलाही स्वतःचं एक वेगळं रूप अनुभवायला मिळेल."
विनायकराव: "नक्कीच माया. उद्या सकाळी सूर्योदयासोबत आपला हा प्रवास सुरू होईल. तू आज विश्रांती घे." तू आता तयार होऊ शकतेस. तुझ्यासाठी राखीव खोली पलीकडे आहे."

त्या दोघांच्या स्वाक्षरीने त्या करारावर शिक्कामोर्तब झाले. एकीकडे जगातील सर्वात महागडी श्रीमंती होती आणि दुसरीकडे निसर्गाची सर्वात सुंदर पण नग्न देणगी. या कराराने एका अजब मनोवैज्ञानिक प्रवासाचा पाया रचला होता.

विनायकरावांचे पेंटहाऊस हे केवळ राहण्याचे ठिकाण नव्हते, तर ते त्यांच्या ऐश्वर्याचे, अभिजात रसिकतेचे आणि एकाकीपणाचे एक भव्य प्रतीक होते. दक्षिण मुंबईतील एका गगनचुंबी इमारतीच्या सर्वोच्च मजल्यावर वसलेले हे घर विनायकरावांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतिबिंब होते.
प्रवेशद्वार आणि मुख्य दालन (The Grand Hall)
पेंटहाऊसमध्ये पाऊल ठेवताच समोर एक अवाढव्य 'लिव्हिंग रूम' उघडते. जमिनीवर इटालियन पांढऱ्या संगमरवरी पाषाणाचे नक्षीकाम होते, जे इतके लखलखीत होते की त्यात घराचे प्रतिबिंब दिसायचे. छताला बेल्जियमहून मागवलेले दुर्मिळ स्फटिकांचे झुंबर (Chandelier) टांगलेले होते, ज्याचा प्रकाश रात्रीच्या वेळी हिऱ्यासारखा चमकायचा.
या घराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या तीन बाजूंनी असलेल्या काचेच्या भिंती. बाल्कनीतून आणि मुख्य हॉलमधून अरबी समुद्राचा ३६०-डिग्री नजारा दिसायचा. विनायकरावांनी खिडक्यांच्या काचा अशा प्रकारे बसवल्या होत्या की आतून बाहेरचे सर्व दिसायचे, पण बाहेरून आत कोणीही पाहू शकणार नाही. समुद्राच्या लाटांची गाज थेट हॉलमध्ये ऐकू येत असे, ज्यामुळे त्या आलिशान घरात एक नैसर्गिक शांतता राहायची.
विनायकरावांचा जास्तीत जास्त वेळ त्यांच्या अभ्यासिकेत जात असे. तिथे भिंतीला लागून असलेल्या उंच लाकडी कपाटांमध्ये जगातील दुर्मिळ पुस्तकांचा संग्रह होता. तिथे आरामदायी चामडी सोफे (Leather Couches) आणि सागाच्या लाकडाचा एक मोठा टेबल होता. याच अभ्यासिकेतून ते मायाच्या वावरण्याकडे आणि तिच्या सौंदर्याच्या विविध छटांकडे एका तत्वज्ञाच्या नजरेने बघू शकणार होते.
घराच्या कोनाकोऱ्यात जगभरातील नामवंत चित्रकारांची पेंटिंग्स लावलेली होती. हॉलच्या एका कोपऱ्यात एका ग्रीक देवीचे अर्धनग्न पाषाणशिल्प होते. घरातील रोषणाई (Lighting) अशी होती की, प्रत्येक वस्तूला एक वेगळीच खोली (Depth) प्राप्त व्हायची. पेंटहाऊसच्या बाहेर एक मोठे टेरेस गार्डन होते, जिथे दुर्मिळ शोभेची झाडे आणि विदेशी फुले लावली होती. तिथे एक छोटा पांढऱ्या दगडाचा कारंजा होता, ज्याचा खळखळाट मनाला शांती द्यायचा. संध्याकाळच्या वेळी कोणालाही याच बाल्कनीत उभे राहून सूर्यास्ताचा आनंद घ्यायची इच्छा होईल.
घरात संपूर्णपणे ऑटोमेटेड सिस्टीम होती. पडदे उघडण्यापासून ते संगीतापर्यंत सर्व काही एका रिमोटवर चालायचे. मायासाठी एक खास राखीव खोली (Private Suite) होती, जिथे सर्व सुखसोयी आणि प्रसाधने उपलब्ध होती. घराची रचना अशी होती की माया कुठेही वावरली तरी तिला पूर्ण गोपनीयता (Privacy) लाभेल, पण विनायकरावांना तिचे दर्शनही होत राहील.
विनायकरावांचे हे पेंटहाऊस म्हणजे एक 'गोल्डन केज' (सोनेरी पिंजरा) होते, जिथे बाहेरच्या जगाचा कोलाहल पोहोचू शकत नव्हता. मायाच्या येण्याने या निर्जीव वास्तूत जणू एक जिवंतपणा निर्माण होणार होता.

सूर्योदयाचा कोवळा प्रकाश विनायकरावांच्या पेंटहाऊसच्या संगमरवरी जमिनीवर सांडला होता. कालच्या करारानंतरची ही पहिलीच सकाळ. विनायकराव आपल्या हॉलमधील एका मोठ्या खिडकीपाशी बसले होते, त्यांच्या हातात कॉफीचा कप होता, पण लक्ष मात्र कोपऱ्यातील त्या खोलीच्या दराकडे होतं.
ठरल्याप्रमाणे, मायाला आता बाहेर यायचं होतं—कोणत्याही आवरणाशिवाय, कोणत्याही मुखवट्याशिवाय.
पहिली भेट: सत्याचा साक्षात्कार
खोलीचा दरवाजा हळूच उघडला गेला. विनायकरावांनी श्वास रोखून धरला. माया बाहेर आली. तिच्या अंगावर वस्त्राचा एक धागाही नव्हता. तिचे काळेभोर केस पाठीवर मोकळे सोडलेले होते. सकाळच्या त्या कोवळ्या उन्हात तिची त्वचा सोन्यासारखी झळाळत होती.
ती जेव्हा चालत हॉलच्या मध्यभागी आली, तेव्हा वातावरणात एक विलक्षण शांतता पसरली. विनायकरावांच्या समोर जगातील सर्वात सुंदर 'सत्य' उभं होतं.
विनायकराव: (उद्गारले, आवाजात एक प्रकारचा आदर आणि विस्मय होता) "अप्रतिम...! माया, तू या क्षणी सौंदर्याची व्याख्याच बदलून टाकली आहेस. निसर्गाने मानवी शरीराची रचना किती सुंदर केली आहे, नाही का? आपण कपडे घालून स्वतःला चौकटीत अडकवून घेतो."
माया सुरुवातीला थोडी थबकली होती. तिने स्वतःचे दोन्ही हात एकमेकांत गुंफले होते, शरीरात थोडा संकोच होता. हा व्यावसायिक अनुभव तिच्यासाठीही नवीन होता—कॅमेरासमोर नग्न होणं वेगळं आणि एका जिवंत माणसाच्या समोर, त्याच्या घरात असं वावरणं वेगळं.
विनायकराव: (तिच्या मनातली घालमेल ओळखून मृदू आवाजात म्हणाले) "संकोच करू नकोस, माया. तुझं हे रूप मला वासनेकडे नाही, तर विस्मयाकडे घेऊन जातंय. तू फक्त एक 'देह' नाहीस, तू निसर्गाची सर्वात शुद्ध कलाकृती आहेस. तू मुक्तपणे श्वास घे. या घरात आजपासून तू कोणतीही 'नोकरी' करत नाहीयेस, तू तुझं अस्तित्व साजरं करतेयस."
मायाने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिलं. तिथे तिला कोणताही अश्लील हेतू दिसला नाही; तिथे फक्त एका तृप्त माणसाची 'नजर' होती, जी एखाद्या पवित्र मूर्तीला न्याहाळावं तशी तिला पाहत होती. हळूहळू मायाच्या शरीरातील ताण कमी झाला. तिने आपले हात मोकळे सोडले, खांदे सरळ केले आणि एक दीर्घ श्वास घेतला.
माया: (हसून, आता तिचा आवाज अधिक आत्मविश्वासपूर्ण होता) "सर, खरं सांगू? पहिल्यांदा बाहेर येताना खूप दडपण होतं. पण तुमच्या या शब्दांनी मला मुक्त केलंय. मला असं वाटतंय की मी केवळ कपडे उतरवले नाहीयेत, तर मी माझ्यावरचे सर्व सामाजिक दबावही उतरवून ठेवलेत."
माया खिडकीपाशी गेली आणि बाहेर पसरलेल्या अथांग समुद्राकडे पाहू लागली. विनायकराव तिला दुरून न्याहाळत होते.
विनायकराव: "माया, तुला माहितीये? आपण कपडे घालतो कारण आपल्याला जगाची भीती वाटते. आपण स्वतःला झाकून घेतो कारण आपल्याला आपलं खरं रूप जगाला दाखवायचं नसतं. पण तू आज त्या भीतीवर विजय मिळवला आहेस. तू आज 'पूर्ण' आहेस."
माया: (वळून त्यांच्याकडे पाहत) "आणि तुमची नजर, सर? तुम्हाला कसं वाटतंय?"
विनायकराव: "मला असं वाटतंय की मी आज आयुष्यात पहिल्यांदाच 'सत्याला' समोर पाहतोय. तू चालतेस तेव्हा तुझा प्रत्येक स्नायू, तुझी त्वचा कशी हालचाल करते, हे पाहणं म्हणजे एका जिवंत नृत्यासारखं आहे. तू आता जा, तुझा चहा घे, वाचन कर. माझ्या उपस्थितीची काळजी करू नकोस. मी तुला फक्त 'पाहणार' आहे, तुला त्रास देणार नाही."
माया त्या हॉलमध्ये वावरू लागली. ती कधी टेबलावरची मासिके, पुस्तके पाहायची, तर कधी बाल्कनीत जाऊन वारा अनुभवायची. विनायकरावांनी तिला कोणताही कामुक स्पर्श केला नाही, पण त्यांच्या नजरेने तिला असा एक सन्मान दिला, जो तिला हजारो वस्त्रांनीही कधी दिला नव्हता.
पेंटहाऊसच्या त्या लखलखत्या दिवाणखान्यात, जेव्हा माया वस्त्रांच्या आवरणाशिवाय वावरत असे, तेव्हा ती एखाद्या प्राचीन ग्रीक शिल्पासारखी भासायची. तिचा वर्ण उजळ गव्हाळ होता, जो सकाळच्या कोवळ्या उन्हात सोन्यासारखा झळाळत असे आणि रात्रीच्या मंद प्रकाशात चंदनासारखा शांत दिसे.
तिचा देह हा कठोर व्यायामापेक्षा नैसर्गिक लवचिकतेने घडलेला वाटायचा. तिचे खांदे रुंद आणि रेखीव होते, जणू त्यांच्यावर संपूर्ण जगाचा डौल पेलण्याची ताकद होती. तिच्या मानेची लांब सुडौल ठेवण तिच्या सौंदर्यात एक प्रकारचा राजेशाही थाट आणत असे. विनायकरावांचे लक्ष विशेषतः तिच्या पाठीच्या कण्यावर जात असे, जो ती चालताना एका लयबद्ध वेलीसारखा हालचाल करायचा.
तिची छाती ही निसर्गाच्या सुफळतेचे प्रतीक वाटे. तिथे कोणताही कृत्रिम आकार नव्हता, तर एक नैसर्गिक पूर्णत्व होते. प्रत्येक श्वासासोबत तिच्या छातीची होणारी हालचाल विनायकरावांना जीवनाच्या स्पंदनांची जाणीव करून द्यायची. तिचे कंबर अत्यंत नाजूक आणि वळणदार होती, जिथून तिच्या शरीराचा खालचा भाग एका अथांग समुद्राच्या लाटेसारखा विस्तारत गेला होता.
तिचे पाय लांब आणि सुदृढ होते. ती जेव्हा संगमरवरी फरशीवर अनवाणी चालायची, तेव्हा तिच्या पावलांचा आवाज येत नसे, पण तिच्या शरीराचे वजन ज्या पद्धतीने जमिनीला स्पर्श करायचे, त्यात एक कमालीचा आत्मविश्वास होता. तिच्या त्वचेवर कुठेही डाग नव्हता, ती एखाद्या रेशमी कापडासारखी मऊ आणि नितळ दिसत असे.
विनायकराव तासनतास तिला न्याहाळताना विचार करायचे की, "माणूस जेव्हा नग्न असतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने सुंदर असतो." कारण कपडे केवळ शरीराचे दोष लपवत नाहीत, तर ते शरीराचा 'प्राण'ही झाकून टाकतात. मायाच्या नग्नतेत एक प्रकारची 'पवित्रता' होती. तिच्या शरीराचा प्रत्येक स्नायू, प्रत्येक वळण आणि त्वचेचा प्रत्येक कण एका वेगळ्या कथेचा उलगडा करत असे.
ती जेव्हा बाल्कनीत उभी राहून समुद्राचा वारा अंगावर घ्यायची, तेव्हा तिच्या शरीराची ती नग्नता अश्लील वाटण्याऐवजी 'नैसर्गिक' वाटायची—जसे एखादे झाड किंवा एखादा डोंगर उघडा असतो. विनायकरावांना जाणवायचे की, मायाचा देह हा केवळ मांस आणि हाडांचा बनलेला नाही, तर तो सौंदर्याचा एक असा 'उत्सव' आहे जो केवळ शुद्ध नजरेनेच अनुभवता येतो.
काही दिवसांनी विनायकरावांनी एक नवीन प्रयोग सुरू केला. ते रोज सकाळी तिच्यासाठी एक विशिष्ट ड्रेस आणि काही दागिने काढून ठेवत. पण अट अशी होती की, तिने तो ड्रेस घालून त्या पात्रात शिरायचे आणि काही वेळाने पुन्हा आपल्या नैसर्गिक (नग्न) अवस्थेत परतायचे.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी माया जेव्हा तिच्या खोलीतून बाहेर आली, तेव्हा टेबलावर एक पांढरी शुभ्र मलमलची साडी आणि पांढऱ्या फुलांचा एक गजरा ठेवलेला होता.
काही वेळाने माया ती साडी नेसून विनायकरावांच्या समोर आली. केस मोकळे होते आणि त्यावर तो मोगऱ्याचा गजरा माळलेला होता. पूर्णपणे पांढऱ्या वेशातली माया एखाद्या देवळातील मूर्तीसारखी किंवा पहाटेच्या दवासारखी शांत दिसत होती.
विनायकराव आपल्या आरामखुर्चीत बसून तिचे निरीक्षण करत होते.
विनायकराव: (तिच्याकडे पाहत) "काय फरक जाणवतोय तुला, माया? काल तू पूर्णपणे मुक्त होतीस, आणि आज तू या वस्त्रात बांधली गेली आहेस."
माया: (स्वतःच्या साडीच्या पदराकडे बघत) "खूप मोठा फरक आहे, सर. काल जेव्हा मी नग्न होते, तेव्हा मी स्वतःला विसरले होते. माझं लक्ष माझ्या शरीराकडे नव्हतं. पण आज ही साडी नेसल्यावर मला माझ्या प्रत्येक हालचालीची जाणीव होतेय. माझं चालणं अधिक जपून होतंय, माझ्या बसण्यात एक शिस्त आली आहे."
विनायकराव: "अगदी बरोबर! यालाच 'संस्कार' म्हणतात. कपडे फक्त शरीर झाकत नाहीत, तर ते तुमच्या वर्तणुकीवर एक मर्यादा, एक चौकाट घालतात. काल तू फक्त एक 'स्त्री' होतीस, आज तू एक 'शालीनता' झाली आहेस."
माया: "पण सर, ही साडी नेसल्यावर मला असं वाटतंय की लोक माझ्या शरीरापेक्षा माझ्या या रूपाचा आदर करतील. नग्नतेत आदर मिळवणं कठीण असतं का?"
विनायकराव: (गंभीर होत) "नग्नतेत आदर फक्त तोच देऊ शकतो ज्याची दृष्टी शुद्ध आहे. जगासाठी नग्नता म्हणजे प्रदर्शन आहे, पण माझ्यासाठी ते 'सत्य' आहे. ही साडी एक सुंदर 'आभास' आहे. तुला माहिती आहे? या पांढऱ्या रंगात तू एखाद्या जुन्या काळातल्या नायिकेसारखी दिसतेस... जिच्या मनात खूप काही दडलंय पण ओठांवर फक्त स्मितहास्य आहे."
विनायकरावांनी तिला तासभर त्या रूपात पाहिले. तिने त्यांना चहा करून दिला. त्या साडीत वावरताना तिची प्रत्येक कृती एका विशिष्ट लयीत चालली होती.
विनायकराव: "ठीक आहे माया, आता तू हे पात्र सोडू शकतेस. मला पुन्हा ती 'नैसर्गिक' माया पाहायची आहे. जा, ही वस्त्रं उतरवून टाक."
माया आपल्या खोलीत गेली. काही मिनिटांनंतर ती पुन्हा विवस्त्र अवस्थेत बाहेर आली. ती खुर्चीवर विसावली आणि तिने एक दीर्घ श्वास घेतला.
माया: "सर, खरं सांगू? ती साडी खूप सुंदर होती, पण ती उतरवल्यावर मला जे स्वातंत्र्य जाणवतंय, ते कशातच नाही. कपडे उतरवले की जणू मी 'माया' नावाच्या पात्रातून बाहेर पडते आणि फक्त एक जिवंत श्वास उरते."
विनायकराव: (समाधानाने) "हेच तर मला पाहायचं होतं. वस्त्रांमुळे आपण पात्रं जगतो, पण नग्नतेत आपण स्वतःला जगतो. उद्या मी तुला एका 'योद्ध्या' स्त्रीच्या रूपात बघणार आहे. उद्या तुला एक गडद लाल रंगाचा पोशाख आणि काही शस्त्रसदृश वस्तू मिळतील."
माया विनायकरावांकडे पाहत राहिली. तिला जाणवू लागलं की हा माणूस तिला फक्त शरीर म्हणून बघत नाहीये, तर तो तिच्या माध्यमातून मानवी मनाचे थर उलगडत आहे.
तिसऱ्या दिवसाची सकाळ अधिक प्रखर होती. विनायकरावांनी मायासाठी जे निवडले होते, ते केवळ कापड नव्हते, तर तो एक 'विद्रोह' होता. टेबलावर रक्तवर्णी गडद लाल रंगाची भरजरी साडी, हातात घालण्यासाठी जड तांबड्या बांगड्या आणि कपाळावर लावण्यासाठी गडद लाल सिंदूर ठेवलेला होता. सोबत एक शोभेची, पण वजनाला जड असणारी धातूची तलवार होती.
जेव्हा माया त्या वेशात बाहेर आली, तेव्हा दिवाणखान्यातील वातावरण अचानक बदलले. लाल रंग हा केवळ प्रेमाचा नाही, तर तो रक्ताचा, संघर्षाचा आणि 'शक्ती'चा प्रतीक असतो. मायाच्या डोळ्यांत आज एक वेगळीच चमक होती. तिने तो सिंदूर केवळ कपाळावर नाही, तर एका रेषेत भांगापर्यंत भरला होता.
विनायकराव उठून उभे राहिले. त्यांनी तिच्याकडे पाहिले आणि त्यांना जाणवले की, कालची शालीनता आज कुठेतरी आक्रमकतेत रूपांतरित झाली आहे.
विनायकराव: (तिच्या जवळ जात, पण अंतर राखून) "विलक्षण! माया, आज तुझ्याकडे पाहिल्यावर डोळे दिपतात. काल तू चंद्रासारखी शीतल होतीस, आज तू माध्यान्हाच्या सूर्यासारखी प्रखर आहेस. तुला स्वतःला काय जाणवतंय?"
माया: (तलवारीच्या मुठीवर हात ठेवत, आवाजात एक करारीपणा आणून) "सर, हा रंग माझ्या रक्तात मिसळल्यासारखा वाटतोय. हे कपडे नेसल्यावर मला स्वतःचा हळवेपणा विसरायला होतोय. या वस्त्रांनी मला एक प्रकारचं 'कवच' दिलंय. मला असं वाटतंय की मी कोणाशीही लढायला सिद्ध आहे."
विनायकराव: (कलात्मक दृष्टीने तिचे निरीक्षण करत) "हेच तर वस्त्रांचं सामर्थ्य आहे. माणूस जेव्हा असा पोशाख करतो, तेव्हा तो स्वतःच्या मर्यादा ओलांडून एका 'रूपात' विलीन होतो. तू आता केवळ एक स्त्री नाहीस, तू 'दुर्गा' आहेस, तू 'रणरागिणी' आहेस. पण एक लक्षात घे, हे सामर्थ्य या कपड्यांनी तुला दिलंय की तुझ्या आत ते आधीपासूनच होतं?"
माया: (काही क्षण विचार करत) "कदाचित ते आतच होतं, पण नग्न असताना ते विखुरलेलं होतं. या लाल रंगाने आणि या शस्त्राने त्या शक्तीला एक 'दिशा' दिली आहे."
विनायकरावांनी तिला त्या अवतारात काही वेळ आरशासमोर उभे राहायला सांगितले. त्यानंतर त्यांनी तिला पुन्हा मूळ रूपात येण्याची सूचना दिली. जेव्हा माया ते जड वस्त्र, तो गडद सिंदूर आणि त्या बांगड्या उतरवून पुन्हा विवस्त्र होऊन बाहेर आली, तेव्हा तिच्या शरीरावरील लाल रंगाच्या बांगड्यांच्या खुणा अजूनही स्पष्ट दिसत होत्या.
विनायकराव: "पाहिलंस? वस्त्रांनी स्वतःच्या खुणा तुझ्या शरीरावर सोडल्या आहेत. पण आता तुझा तो 'आवेश' कुठे गेला?"
माया: (शांतपणे जमिनीवर बसत) "तो आवेश आता शांत झालाय, सर. पण आता मला एक वेगळीच जाणीव होतेय. नग्न असताना मी शक्तीचा 'स्त्रोत' आहे, आणि वस्त्रात मी त्या शक्तीचं 'प्रदर्शन' आहे. कपड्यांशिवाय मी निरागस आहे खरी, पण माझी खरी ताकद माझ्या आत्म्यात आहे, कपड्यांत नाही, हे मला आज उमजलं."
विनायकराव: (भारावून जात) "आज तू कलेचा परमोच्च बिंदू गाठला आहेस. तू नग्न असताना तुझ्या शरीराकडे पाहताना जी पवित्रता वाटते, तीच खरी शक्ती आहे. उद्या... उद्या आपण काहीतरी 'अंधार' आणि 'गूढ' पाहणार आहोत. उद्या तुझ्यासाठी एक गडद निळ्या रंगाचा पारदर्शक वेश असेल."
मायाने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. तिथे तिला आता एक 'तत्वज्ञ' दिसत होता, जो शरीराच्या माध्यमातून विश्वाचा शोध घेत होता.
चौथ्या दिवसाची पहाट धुक्याने वेढलेली होती. विनायकरावांच्या फ्लॅटमधील वातावरण आज काहीसे शांत, गंभीर आणि गूढ होते. त्यांनी मायासाठी आज जो वेश निवडला होता, तो मानवी मनाच्या अथांग आणि न कळालेल्या कोपऱ्यांचे प्रतीक होता. टेबलावर एका अर्धपारदर्शक, गडद निळ्या रंगाचे तलम रेशमी वस्त्र ठेवलेले होते. तो रंग समुद्राच्या तळाशी असलेल्या किंवा रात्रीच्या आकाशाच्या शेवटच्या टोकावरच्या निळाईसारखा खोल होता.
माया जेव्हा ते वस्त्र लेवून बाहेर आली, तेव्हा तिचे शरीर त्या निळ्या रंगाच्या आवरणातून अस्पष्टपणे डोकावत होते. तो वेश असा होता की तो शरीराला झाकतही होता आणि अधोरेखितही करत होता. विनायकराव खिडकीपाशी उभे राहून बाहेरच्या धूसर आकाशाकडे पाहत होते. माया येताच त्यांनी वळून तिच्याकडे पाहिले.
विनायकराव: (उद्गारले) "निळा रंग... हा रंग कधीच स्पष्ट नसतो, माया. हा अंतहीन अंतराळाचा आणि न मोजता येणाऱ्या समुद्राचा रंग आहे. आज तुझ्याकडे पाहताना मला तू एक 'स्त्री' म्हणून नाही, तर एक 'कोडे' म्हणून भासते आहेस."
माया: (स्वतःच्या हातावरील त्या तलम कापडाला स्पर्श करत) "सर, हे वस्त्र नेसल्यावर मला स्वतःच्या शरीराची जाणीव खूप विचित्र पद्धतीने होतेय. कालच्या लाल रंगात मी 'प्रकट' होते, पण आज या निळ्या पारदर्शकतेत मी जणू 'लुप्त' होतेय. मी समोर असूनही कोणाला तरी पूर्णपणे सापडणार नाही, असं वाटतंय."
विनायकराव: (सोफ्यावर बसत,) "अगदी बरोबर! यालाच आपण 'माया' म्हणतो. जे दिसतंय ते पूर्ण सत्य नाही, आणि जे लपलंय ते पूर्ण असत्य नाही. पारदर्शकता ही नग्नतेपेक्षाही जास्त कामुक आणि गूढ असते, कारण ती कल्पनेला वाव देते. नग्नता हे 'सत्य' आहे, तर हे पारदर्शक निळेपण हे 'सत्य आणि आभास' यांमधला पूल आहे."
माया: "पण सर, सत्यापेक्षा आभास जास्त सुंदर का वाटतो?"
विनायकराव: "कारण सत्याकडे पाहण्याची ताकद सर्वांमध्ये नसते. नग्नता ही सूर्याच्या प्रकाशासारखी स्वच्छ असते, ती डोळे दिपवते. पण हा निळा आभास चंद्राच्या प्रकाशासारखा आहे, जो आपल्याला स्वप्न पाहायला भाग पाडतो. आज तू या वस्त्रात एखादी 'कविता' वाटतेयस, जिचा अर्थ प्रत्येक वाचणाऱ्याला वेगळा लागेल."
काही वेळ त्या गूढ शांततेत घालवल्यानंतर, विनायकरावांनी तिला नेहमीप्रमाणे ते वस्त्र उतरवण्यास सांगितले. माया पुन्हा तिच्या नैसर्गिक रूपात परतली. आता तिच्या अंगावर कोणतेही बंधन नव्हते, कोणताही रंग नव्हता.
विनायकराव: "आता सांग, त्या निळ्या वस्त्राच्या आवरणातून बाहेर पडल्यावर तुला काय वाटतंय?"
माया: (शांतपणे स्मितहास्य करत) "सर, आता असं वाटतंय की मी त्या अथांग समुद्रातून बाहेर येऊन किनाऱ्याच्या स्थिर जमिनीवर उभी आहे. ते निळं वस्त्र म्हणजे एक 'शोध' होता, पण ही नग्नता म्हणजे 'बोध' आहे. जेव्हा मी काहीच नेसलेली नसते, तेव्हा मी विश्वाशी थेट जोडलेली असते. तिथे ना कोणते कोडे उरते, ना कोणता पडदा."
विनायकराव: (भारावून जात) "खूप सुंदर बोललीस! आपण आयुष्यभर कपड्यांचे, नात्यांचे आणि शब्दांचे पडदे ओढून स्वतःला शोधण्याचा प्रयत्न करतो. पण शेवटी, जेव्हा आपण हे सर्व उतरवून ठेवतो, तेव्हाच आपल्याला उमजतं की आपण जे शोधत होतो, ते तर आपल्या मूळ अस्तित्वातच होतं. उद्या... उद्याचा दिवस 'सोनेरी' असेल. उद्या मी तुला एका 'मूर्ती'च्या रूपात पाहणार आहे."
मायाने विनायकरावांच्या शब्दांतील खोली अनुभवली.
पाचव्या दिवसाचा सूर्योदय जणू विनायकरावांच्या विचारांतूनच उमलला होता. आज केवळ वस्त्र नव्हते, तर ते मूल्य आणि प्रतिष्टा होते. टेबलावर आज एक अत्यंत तलम सुवर्णतंतूंनी विणलेली भरजरी जरीची ओढणी, सोन्याचे जड नक्षीकाम केलेले अलंकार आणि अंगाला लावण्यासाठी चंदनाचे उटणे ठेवलेले होते.
विनायकरावांना आज मायाला एका 'माणसाच्या' रूपात नाही, तर एका 'पूजनीय' रूपाच्या पलीकडे पाहायचे होते.
माया जेव्हा दिवाणखान्यात आली, तेव्हा तिने अंगावर केवळ ती सुवर्ण ओढणी एका विशिष्ट पद्धतीने गुंडाळली होती. अंगाला लावलेल्या चंदनाचा दरवळ संपूर्ण खोलीत पसरला होता. तिच्या गळ्यात, हातांत आणि कपाळावर सोन्याचे अलंकार लखलखत होते. ती चालत नव्हती, तर जणू एखादी सुवर्णमूर्ती प्राण फुंकून संचार करत होती.
विनायकराव उठून उभे राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची आध्यात्मिक शांतता होती.
विनायकराव: (तिच्या रूपाकडे टक लावून पाहत) "विलक्षण! माया, आज तू 'मौल्यवान' झाली आहेस. कालच्या निळ्या गूढतेत तू शोध होतीस, पण आज या सोन्याच्या झळाळीत तू 'प्राप्ती' झाली आहेस. सोन्याचा हा स्पर्श तुला काय सुचवतोय?"
माया: (दागिन्यांच्या वजनाकडे आणि ओढणीच्या झळाळीकडे पाहत) "सर, आज मला स्वतःच्या शरीराचा अभिमान वाटण्याऐवजी भीती वाटतेय. हे सोनं आणि ही जरतारी ओढणी... हे सर्व इतकं महागडं आणि जड आहे की, मला हालचाल करतानाही विचार करावा लागतोय. मला असं वाटतंय की मी आता मुक्त स्त्री राहिलेली नाही, तर मी एका संग्रहालयातली एक मौल्यवान 'वस्तू' झाली आहे."
विनायकराव: (मंद हसत, तत्त्वज्ञानी सुरात) "अगदी नेमकं ओळखलंस. सोनं हे माणसाला प्रतिष्ठा देतं, पण त्यासोबतच त्याला 'बंदिस्त' करतं. जेव्हा आपण स्वतःवर अलंकारांचे आणि यशाचे थर चढवतो, तेव्हा जग आपली पूजा करायला लागतं. पण त्या पूजेच्या ओझ्याखाली आपला 'नैसर्गिक मोकळेपणा' मात्र दबला जातो. तू आता एक 'मूर्ती' झाली आहेस. आणि मूर्तीला हालचालीचं स्वातंत्र्य नसतं, तिला फक्त स्थिर राहून कौतुक सोसावं लागतं."
विनायकराव तिच्या जवळ गेले आणि तिच्या हातातील त्या जड सोन्याच्या कड्याकडे निर्देश केला.
विनायकराव: "पाहिलंस? या कड्याची एक 'किंमत' आहे. पण तुझ्या या हाताची, तुझ्या या जिवंत स्पर्शाचं एक 'मूल्य' आहे. जग नेहमी किमतीच्या मागे धावतं आणि मूल्याला विसरतं. जेव्हा तू नग्न असतेस, तेव्हा तू 'अमूल्य' असतेस, कारण तुला कोणत्याही तराजूत तोलता येत नाही. पण या दागिन्यांत तू 'महागडी' झाली आहेस. तुला 'महागडं' व्हायला आवडेल की 'अमूल्य'?"
माया: (भावूक होत) "मला 'अमूल्य' राहायलाच आवडेल, सर. या सोन्याच्या स्पर्शात एक प्रकारचा थंडपणा आहे, जो माझ्या शरीराची ऊब चोरून घेतोय. हे अलंकार सुंदर आहेत, पण ते माझे नाहीत, ते केवळ माझ्यावर लादलेले एक 'विशेषण' आहेत."
विनायकरावांच्या खुणेनुसार, मायाने एक-एक करून ते जड दागिने उतरवले. ती सुवर्ण ओढणी बाजूला सारली. चंदनाचा सुवास अजूनही तिच्या अंगाला दरवळत होता, पण आता ती पुन्हा तिच्या मूळ, नग्न अवस्थेत होती.
विनायकराव: "आता कसं वाटतंय?"
माया: (एक दीर्घ, मुक्त श्वास घेत) "जणू मी देव्हाऱ्यातून बाहेर पडून पुन्हा निसर्गाच्या कुशीत आले आहे. मूर्ती होण्यापेक्षा माणूस असणं कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे, सर. नग्नतेत मी स्वतःची मालकीण आहे, पण अलंकारांत मी जगाची मालमत्ता होते."
विनायकराव: (समाधानाने खुर्चीत विसावत) "आजचा धडा हाच होता. आपण आयुष्यात संपत्ती आणि प्रतिष्ठा मिळवतो ती स्वतःला सजवण्यासाठी, पण शेवटी लक्षात येतं की, आत्मा तेव्हाच तृप्त होतो जेव्हा तो या सर्व आवरणांपासून मुक्त असतो. उद्या... उद्या आपण एका वेगळ्या टोकाची अनुभूती घेणार आहोत. उद्या कोणताही रंग नसेल, फक्त 'राख' असेल."
मायाने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले, जिथे आता फक्त एक जिज्ञासू तत्वज्ञ उरला होता.
सहाव्या दिवसाची सकाळ काहीशी धूसर आणि गूढ शांततेने भरलेली होती. विनायकरावांनी आज दिवाणखान्यातील सर्व पडदे ओढून घेतले होते, केवळ एका कोपऱ्यातून प्रकाशाचा एक बारीक किरण आत येत होता. आज टेबलावर कोणतेही वस्त्र नव्हते, कोणतेही दागिने नव्हते. तिथे होती फक्त एका चांदीच्या पात्रात ठेवलेली विभूती(राख) आणि काही सुकी बेलपत्रे.
माया जेव्हा बाहेर आली, तेव्हा तिने आपल्या संपूर्ण शरीराला ती राख फासली होती. तिच्या गौरवर्णीय शरीरावर राखेचा तो करडा थर जणू मृत्यू आणि जीवनाचा संगम वाटत होता. तिने केसांत कोणतीही फुले माळली नव्हती, उलट ते विस्कटलेले होते. तिची नग्नता आज कामुक नव्हती, तर ती 'भीषण' आणि 'पवित्र' वाटत होती.
विनायकराव तिच्याकडे पाहत राहिले. त्यांच्या डोळ्यांत आज एक प्रकारचे समर्पण होते.
विनायकराव: (अतिशय धीरगंभीर आवाजात) "आज तू 'शून्य' झाली आहेस, माया. कालच्या सुवर्णालंकारांत तू संपत्तीचे शिखर होतीस, पण आज या राखेमध्ये तू विश्वाचं अंतिम सत्य झाली आहेस. या राखेचा स्पर्श तुला काय सांगतोय?"
माया: (स्वतःच्या हातावरची राख पाहत, आवाजात एक अनामिक शांतता) "सर, ही राख खूप थंड आहे. कालच्या सोन्यात एक प्रकारची कृत्रिम ऊब होती, पण ही राख मला जाणीव करून देतेय की शेवटी सगळं असंच संपणार आहे. हे शरीर, ही त्वचा, हे सौंदर्य... शेवटी या मातीत आणि राखेतच विलीन होणार आहे. आज मला पहिल्यांदाच नग्न असल्याचा संकोच वाटत नाहीये, कारण राखेने मला एका अशा आवरणात झाकलंय जे जगाला दिसत नाही, पण मला जाणवतंय."
विनायकराव: (उठून तिच्या समोर उभे राहात, तत्त्वज्ञानाच्या शिखरावर पोहोचल्यासारखे) "हेच ते 'वैराग्य'. नग्नता ही विवस्त्र असणं नाही, तर ती मनातून सर्व आसक्ती काढून टाकणं आहे. जेव्हा माणूस राखेचा स्वीकार करतो, तेव्हा तो स्वतःच्या मृत्यूचाही स्वीकार करतो. आणि ज्याने मृत्यूचा स्वीकार केला, तोच खऱ्या अर्थाने 'मुक्त' झाला. आज तू केवळ एक स्त्री नाहीस, तू 'कालभैरवी' आहेस. जिच्याकडे पाहून वासना मरते आणि 'ज्ञान' जन्माला येतं."
विनायकरावांनी प्रकाशाच्या त्या एका किरणाकडे बोट दाखवले, जो तिच्या राखेने माखलेल्या शरीरावर पडत होता.
विनायकराव: "पाहिलंस? हा प्रकाश राखेवर पडल्यावर तो चमकत नाही, तो शोषला जातोय. तसंच आयुष्य आहे. आपण कितीही चमकण्याचा प्रयत्न केला, तरी शेवटी काळ आपल्याला या राखेमध्ये शोषून घेणार आहे. तू या रूपात स्वतःला कसं बघतेस?"
माया: "सर, मला असं वाटतंय की मी आता कशाचीही मालकीण नाही आणि कोणाची गुलामही नाही. कपड्यांमध्ये मी 'कुणीतरी' होते, नग्नतेत मी 'स्त्री' होते, पण या राखेमध्ये मी फक्त एक 'अंश' आहे. मला आता आरशात बघण्याचीही गरज वाटत नाहीये, कारण माझं सौंदर्य आता बाह्य रूपावर अवलंबून नाहीये."
विनायकरावांनी तिला हळूच सांगितले की आता ती हे 'भस्म' धुवून टाकू शकते. माया जेव्हा अंघोळ करून पुन्हा तिच्या नैसर्गिक, स्वच्छ रूपात बाहेर आली, तेव्हा तिचे शरीर अधिकच उजळलेले वाटत होते. जणू त्या राखेने तिच्यावरचे सर्व जुने संस्कार धुवून टाकले होते.
विनायकराव: "आज तू एक प्रवास पूर्ण केलास. वस्त्रांच्या विविध छटांतून तू शेवटी राखेपर्यंत आलीस. आता तुझी नग्नता ही केवळ एक अवस्था नाही, तर ती तुझी 'शक्ती' झाली आहे. उद्या... उद्या मी तुला कोणतेही पात्र देणार नाही. उद्या तू फक्त 'तू' असणार आहेस."
विनायकरावांच्या या अनोख्या इच्छेचा परीघ आता विस्तारत चालला होता. राखेच्या त्या वैराग्यानंतर त्यांनी मायाला मानवी संस्कृतीच्या दोन अगदी भिन्न टोकांच्या छटांमध्ये पाहण्याचे ठरवले.
विनायकरावांनी आज दिवाणखान्यात मानवनिर्मित अशी कोणतीही गोष्ट ठेवली नव्हती. तिथे फक्त वाळलेला पाचोळा, ताज्या हिरव्या वेली आणि रानफुलांचे गुच्छ होते. आजचा वेश निसर्गाशी थेट नातं सांगणारा होता.
मायाने अंगावर वस्त्रांऐवजी त्या हिरव्या वेली आणि पानांची एक कलात्मक गुंफण केली होती. अंगावर फुलांचे नैसर्गिक दागिने होते. ती जेव्हा समोर आली, तेव्हा एखाद्या सिमेंटच्या जंगलात जणू एखादं जिवंत रानफुल उगवून आल्यासारखं वाटलं.
विनायकराव: (मुग्ध होऊन) "आज तू 'आदिम' आहेस, माया. मानवाने वस्त्र शोधण्यापूर्वी तो असाच होता—निसर्गाचा एक भाग. तुला आज काय जाणवतंय?"
माया: (पानांच्या स्पर्शाचा आनंद घेत) "सर, हे पानं आणि फुलं माझ्या त्वचेवर जिवंत असल्यासारखी वाटतायत. आज मला कळतंय की निसर्ग आपल्याला कधीच नग्न ठेवत नाही, तो आपल्या भोवती रंगांचं आणि सुगंधाचं कवच निर्माण करतो. कपड्यांच्या कारखान्यापेक्षा ही पानांची मऊ शाल जास्त ऊब देणारी आहे."
विनायकराव: "अचूक! आपण निसर्गापासून दूर गेलो म्हणून आपल्याला 'वस्त्रांची' गरज भासू लागली. जेव्हा आपण निसर्गाशी एकरूप होतो, तेव्हा आपली नग्नता हा अपराध नसून तो एक उत्सव असतो."
निसर्गाच्या त्या आदिम रूपानंतर विनायकरावांनी तिला एका अशा रूपात पाहायचे ठरवले जे केवळ भोगाचे आणि सौंदर्याचे प्रतीक होते. टेबलावर गडद जांभळ्या रंगाची रेशमी मखमल, मोत्यांच्या लांब माळा आणि कानात मोठे झुमके ठेवले होते.
माया जेव्हा हा राजेशाही वेश परिधान करून आली, तेव्हा तिच्या चालण्यात एक नशा आणि डोळ्यांत एक 'अभिमान' होता. ती एखाद्या राजदरबारातील नर्तकी किंवा राणीसारखी भासत होती.
विनायकराव: (तिच्या डोळ्यांत पाहत) "आज तुझं रूप काळजाचा ठाव घेणारं आहे. हा जांभळा रंग आणि ही मखमल... हे 'सत्तेचं' प्रतीक आहे. आज तू जगाला तुझ्या पायाशी झुकवू शकतेस, असं वाटतंय का?"
माया: (हळूवार हसत) "हो सर. या रेशमी मखलचा स्पर्श मला सांगतोय की मी 'विशेष' आहे. हे मोती मला सांगतायत की माझं मूल्य जगापेक्षा जास्त आहे. पण गंमत पाहा, हे सर्व परिधान केल्यावर मला तुमच्याबद्दल वाटणारा तो आदराचा भाव कमी होऊन, मी स्वतःलाच श्रेष्ठ मानायला लागले आहे."
विनायकराव: "हेच तर वस्त्रांचं राजकारण आहे, माया. काही वस्त्र आपल्याला नम्र करतात, तर काही आपल्याला अहंकारी बनवतात. तू नग्न असताना तुझा अहंकार गळून पडतो, पण या मखलचा स्पर्श तुला अहंकाराच्या सिंहासनावर बसवतो."
दहाव्या दिवसाच्या उंबरठ्यावर विनायकरावांनी तिला एका 'फकिराच्या' रूपात पाहायचे ठरवले. टेबलावर एक साधी पांढरी लांब कफनी आणि हातात एक लाकडी काठी होती.
मायाने ती कफनी घातली, हातात लाकडी काठी घेऊन ती समोर आली. तिचे रूप आता पूर्णपणे अनासक्त होते.
विनायकराव: "आज तू सर्व काही सोडून दिलेली एक 'प्रवासी' वाटतेयस. या कफनीने तुला काय दिलं?"
माया: (शांतपणे जमिनीवर बसत) "सर, या कफनीने मला 'विश्रांती' दिली. ना निसर्गाचा कोमल स्पर्श, ना सोन्याचा जडपणा, ना मखलचा अहंकार. ही कफनी सांगतेय की, शरीरासाठी फक्त एक आच्छादन पुरेसं आहे. या वस्त्रात मी जगाला काहीच मागायला जात नाहीये, आणि जगाकडून काही घेण्याची इच्छाही नाहीये."
विनायकराव: "साधं असणं हे जगातील सगळ्यात कठीण काम आहे, माया. तू या काही दिवसांत नग्नतेपासून सुरू होऊन, साध्या वस्त्रापर्यंत आलीस. उद्या... उद्या मी तुला एका 'यौवना'च्या रूपात बघणार आहे, जिथे तू फक्त तुझ्या स्वतःच्या आवडीने सजणार आहेस."
दहाव्या दिवसाची सकाळ इतर दिवसांपेक्षा वेगळी होती. आज विनायकरावांनी तिला कोणताही ड्रेस दिला नव्हता. त्यांनी फक्त एक चिठ्ठी आणि आरशासमोर सामानाचा एक डोंगर ठेवला होता. त्यात जगातील सर्वोत्कृष्ट सुगंधी द्रव्ये, विविध रंगांची वस्त्रे, दागिने, फुलांचे गजरे आणि शृंगाराचे सर्व साहित्य होते.
त्या चिठ्ठीवर लिहिले होते: "आज कोणतीही अट नाही. आज तू विनायकरावांची 'माया' नाहीस, तर तू स्वतःची 'प्रिया' आहेस. तुला स्वतःला ज्या रूपात जगासमोर यायला आवडेल, तशी सजून ये."
बराच वेळ झाला, माया खोलीबाहेर आली नव्हती. विनायकराव शांतपणे बाल्कनीत बसून पावसाच्या सरींकडे पाहत होते. त्यांच्या मनात कुतूहल होते की, इतक्या दिवसांच्या 'पात्र' जगण्यानंतर, माया स्वतःसाठी काय निवडते?
अखेर दरवाजा उघडला. माया बाहेर आली.
तिने कोणताही जड पोशाख निवडला नव्हता. तिने एक अत्यंत तलम, आकाशी रंगाची शिफॉनची साडी नेसली होती, जी वाऱ्याच्या एका झुळकेसरशी उडून जाईल इतकी हलकी होती. अंगावर सोन्याचे जड दागिने नव्हते, तर फक्त कानात मोत्याचे दोन छोटे थेंब होते. कपाळावर एक छोटीशी काळी टिकली आणि ओठांवर नैसर्गिक गुलाबी छटा. तिने केसांचा अंबाडा न घालता ते पूर्णपणे मोकळे सोडले होते, जे तिच्या कंबरेपर्यंत लाटांसारखे रुळत होते.
तिचा हा अवतार पाहून विनायकराव काही काळ स्तब्ध झाले. हे रूप 'देवादिकांचे' नव्हते, 'योद्ध्याचे' नव्हते, की 'फकिराचे' नव्हते. हे रूप होते एका 'तृप्त स्त्रीचे'.
विनायकराव: (तिच्याकडे कौतुकाने पाहत) "आज तू खऱ्या अर्थाने सुंदर दिसतेयस, माया. कारण आज तू 'साज' चढवला आहेस, 'ओझं' नाही. तू हा आकाशी रंग का निवडलास?"
माया: (स्वतःच्या हाताने केसांची बट मागे सारत) "सर, इतके दिवस मी तुमच्या नजरेतून स्वतःला पाहत होते. कधी मी शक्ती झाले, कधी शांती, तर कधी वैराग्य. पण आज जेव्हा मी आरशासमोर उभी राहिले, तेव्हा मला जाणवलं की मी या सगळ्यांचं मिश्रण आहे. हा आकाशी रंग म्हणजे 'मोकळं आकाश' आहे. त्यात ढगही येतात आणि सूर्यही असतो. मला आज कोणाचं 'प्रतीक' बनायचं नव्हतं, मला फक्त 'मी' बनायचं होतं."
विनायकराव: (उठून तिच्या जवळ जात) "फार मोठा विचार सांगितलास. तू आज जी साडी नेसली आहेस, ती तुझा शरीराचा आकार लपवत नाहीये, तर तो अधिक डौलदार करतेय. यालाच 'कला' म्हणतात. जेव्हा वस्त्र शरीराशी भांडत नाही, तर शरीराचा संवाद जगाशी घडवून आणतं, तेव्हा ते वस्त्र न राहता एक 'अनुभूती' बनतं. तुला स्वतःला या रूपात काय जाणवतंय?"
माया: "सर, आज मला पहिल्यांदाच नग्नता आणि वस्त्र यांतला फरक पुसट झाल्यासारखा वाटतोय. हे कापड इतकं मऊ आहे की मला ते माझ्या त्वचेचाच एक भाग वाटतंय. आज मला ना कशाचा संकोच वाटतोय, ना कशाचं प्रदर्शन करावंसं वाटतंय. आज मी स्वतःमध्ये 'पूर्ण' आहे."
विनायकरावांनी तिला आरशासमोर उभे केले. आरशात मायाची ती आकाशी सावली आणि विनायकरावांची अनुभवी आकृती दिसत होती.
विनायकराव: "माया, तू पाहिलेस? पहिल्या दिवशी तू जेव्हा नग्न उभी होतीस, तेव्हा तू एक 'कोरी पाटी' होतीस. त्यानंतर आपण त्यावर रंगांचे संस्कार केले. पण आज, त्या सर्व संस्कारांनंतरही तू तुझा मूळ 'निरागसपणा' जपला आहेस. शरीराची नग्नता महत्त्वाची नसते, तर मनाची पारदर्शकता महत्त्वाची असते. हे वस्त्र केवळ एक निमित्त आहे, तुझा खरा शृंगार तुझा हा 'आत्मविश्वास' आहे."
माया: (गंभीर होत) "सर, या दहा दिवसांत मला एक गोष्ट उमजली. लोक नग्नतेला भीती किंवा वासनेच्या नजरेतून बघतात, कारण त्यांना स्वतःच्या शरीराशी संवाद साधता येत नाही. तुम्ही मला कपडे बदलायला लावून खरं तर माझ्या मनातले 'पडदे' बदलायला लावलेत. आता मला जाणीव झाली आहे की, शरीर हे एक मंदिर आहे आणि वस्त्र हे त्या मंदिरावरचं तोरण."
विनायकराव: (भारावून) "विलक्षण! आज तू एका मॉडेलकडून एका 'विदुषी'कडे प्रवास केला आहेस. तुझा हा आकाशी वावर मला सांगतोय की, तू आता कोणत्याही पाशात अडकणार नाहीस. उद्या... उद्या आपण या प्रवासाच्या मध्यात आहोत. उद्या मी तुला एका 'काळाच्या' पलीकडच्या रूपात पाहणार आहे. उद्या ना रंग असेल, ना वस्त्र, ना राग. उद्या फक्त 'पाणी' असेल."
मायाने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. त्या डोळ्यांत आता फक्त आदर आणि एक प्रकारची कृतज्ञता होती. तिने आज स्वतःला नव्याने शोधले होते.
अकराव्या दिवसाची पहाट एका विलक्षण वातावरणात उजाडली. आज विनायकरावांनी दिवाणखान्यातील फर्निचर बाजूला सारून मध्यभागी एक विशाल, कोरीव पाषाणाचे, वाहता झरा असलेले जलकुंड ठेवले होते. त्या कुंडातील पाण्यात गुलाबाच्या पाकळ्या, वाळ्याची मुळे आणि केशर मिसळले होते, ज्यामुळे संपूर्ण वातावरणात एक मादक पण पवित्र सुवास दरवळत होता.
आज कोणताही पोशाख नव्हता, कोणताही दागिना नव्हता. आजचा शृंगार होता 'जलाचा'.
विनायकराव आपल्या खुर्चीत शांतपणे बसले होते. माया खोलीतून बाहेर आली. ती पूर्णपणे विवस्त्र होती, पण तिच्या हातात स्फटिकासारख्या स्वच्छ पाण्याची एक छोटी झारी होती. तिने हळुवारपणे त्या जलकुंडापाशी जाऊन स्वतःच्या अंगावर झरयातील ते सुगंधी पाणी ओतायला सुरुवात केली.
पाण्याचे थेंब तिच्या गौरवर्णीय शरीरावरून घसरत होते, जणू एखाद्या संगमरवरी मूर्तीवर पावसाच्या सरी कोसळाव्यात. पाण्याचा प्रत्येक थेंब तिच्या त्वचेवर स्थिरावताना एक वेगळीच चकाकी निर्माण करत होता.
विनायकराव: (तिच्याकडे मंत्रमुग्ध होऊन पाहत, अतिशय कलात्मक स्वरात) "माया, आज तू 'तरल' झाली आहेस. पाणी हे जगातील सर्वात जुनं वस्त्र आहे. ते शरीराला झाकत नाही, तर शरीराच्या प्रत्येक वळणाला अधिक स्पष्ट आणि जिवंत करतं. तुला या जलाचा स्पर्श काय सांगतोय?"
माया: (जलकुंडातील झारयाखाली पाण्यात आपले पाय सोडून बसत, आवाजात एक ओलावा आणून) "सर, हे पाणी माझ्या त्वचेला स्पर्श करत नाहीये, तर ते जणू माझ्या अस्तित्वात विरघळतंय. मगाशी जेव्हा मी कोरडी होते, तेव्हा मला माझ्या शरीराच्या सीमा जाणवत होत्या. पण आता हे पाणी अंगावर घेतल्यावर, मला असं वाटतंय की माझ्या आणि या विश्वाच्या मध्ये आता कोणतीही भिंत उरलेली नाही. मी प्रवाही झाले आहे."
पाण्यामुळे मायाचे शरीर आरशासारखे चमकत होते. विनायकराव उठून त्या जलकुंडापाशी आले. पाण्यात मायाचे प्रतिबिंब पडले होते, जे पाण्याच्या हलण्यामुळे वारंवार विस्कटत आणि पुन्हा जुळत होते.
विनायकराव: "पाहिलंस, पाण्यातलं तुझं हे रूप? ते स्थिर नाहीये. सौंदर्यही असंच असतं, माया. ते एखाद्या क्षणासारखं असतं—अविस्मरणीय पण पकडून न ठेवता येणारं. लोक सौंदर्याला वस्त्रांत किंवा कॅमेऱ्यात कैद करण्याचा प्रयत्न करतात, पण खरं सौंदर्य हे या प्रवाही पाण्यासारखं असतं, जे फक्त अनुभवायचं असतं, साठवायचं नसतं."
माया: (पाण्याने आपल्या हातावर एक नक्षी काढत) "सर, आज मला जाणवतंय की नग्नता ही केवळ वस्त्रांचा अभाव नाही, तर ती एक 'स्वच्छता' आहे. पाण्याने माझं शरीर ओलं केलंय खरं, पण माझ्या मनावरचे राहिलेले मळभही जणू वाहून गेले आहेत. आज मला स्वतःची भीती वाटत नाहीये, उलट एक प्रकारची 'तृप्ती' जाणवतेय. हे जल-वस्त्र जगातल्या कोणत्याही रेशमापेक्षा जास्त तलम आहे."
विनायकराव: (गंभीर होत) "कारण पाणी हे 'सत्य' आहे. ते ज्या पात्रात जातं, त्याचा आकार घेतं. आज तू या जलात मिसळून गेलीस, म्हणून तू अधिक सुंदर दिसतेयस. जो माणूस पाण्यासारखा प्रवाही होतो, त्याला जगातील कोणतंही दुःख किंवा कोणतंही बंधन स्पर्श करू शकत नाही. तू आता केवळ एक देह राहिलेली नाहीस, तू एक 'लहर' झाली आहेस."
माया त्या जलकुंडाच्या काठावर उभी राहिली. तिच्या शरीरावरून पाण्याचे ओघळ खाली पडत होते. तिचे ओले केस तिच्या पाठीवर एखाद्या काळ्या ढगासारखे पसरले होते. विनायकरावांना त्या क्षणी जाणीव झाली की, ही ३० दिवसांची यात्रा आता शरीराच्या पलीकडे जाऊन आत्म्याच्या मीलनाकडे निघाली आहे.
विनायकराव: "आज तू मला 'जीवन' दाखवलंस. उद्या... उद्या आपण रंगांच्या दुनियेत जाणार आहोत. पण ते रंग कपड्यांचे नसतील. उद्या तू एका 'कॅनव्हास'सारखी असशील. उद्या मी तुला रंगांनी सजवणार नाही, तर तू स्वतःच्या भावनांनी स्वतःला रंगवणार आहेस."
मायाने ओल्या डोळ्यांनी विनायकरावांकडे पाहिले. तिला आज कळले होते की, तिचे शरीर हे केवळ एक माध्यम आहे, ज्यातून विनायकराव जीवनाचे महाकाव्य लिहीत आहेत.
बाराव्या दिवसाचा सूर्य जेव्हा खोलीत शिरला, तेव्हा त्याने पाहिले की दिवाणखाना आज एका आर्ट स्टुडिओमध्ये बदलला आहे. आज तिथे ना पांढरी साडी होती, ना सोन्याचे अलंकार. आज तिथे ठेवले होते नैसर्गिक रंगांचे विविध थाट—केशरी, गडद निळा, पाचूचा हिरवा आणि शेंदरी. सोबत मऊ कुंचले (Brushes) आणि सुगंधी तेलात कालवलेले रंग. आज वस्त्रांची जागा रंगांनी घेतली होती.
माया जेव्हा समोर आली, तेव्हा ती पूर्णपणे विवस्त्र होती. विनायकरावांनी तिला आज एक आव्हान दिले होते—स्वतःच्या भावनांना शरीरावर रंगांच्या रूपात उतरवणे. मायाने तासनतास आरशासमोर बसून स्वतःला रंगवले होते.
जेव्हा ती बाहेर आली, तेव्हा तिचे शरीर मानवी वाटतच नव्हते. तिने आपल्या वक्षांवरून पोटापर्यंत पाचूच्या हिरव्या रंगाच्या वेली काढल्या होत्या, ज्या तिच्या कमरेपाशी जाऊन गडद निळ्या रंगाच्या अथांग समुद्रात विलीन होत होत्या. तिच्या एका खांद्यावर केशरी रंगाचा एक धगधगता सूर्य होता, तर दुसऱ्या खांद्यावर पांढऱ्या रंगाच्या चंद्राची कोर. तिच्या मांड्यांवर तिने रंगांच्या साहाय्याने पावसाच्या थेंबांची नक्षी रेखाटली होती.
विनायकराव अवाक होऊन पाहत राहिले. त्यांच्या समोर एक स्त्री उभी नव्हती, तर एक जिवंत चित्र उभे होते.
विनायकराव: (भारावलेल्या स्वरात) "माया... हे अकल्पनीय आहे! तू आज एका जन्माचे सर्व ऋतू तुझ्या शरीरावर धारण केले आहेतस. हा हिरवा रंग तुझा जिवंतपणा सांगतोय, तर तो निळा रंग तुझ्या मनातल्या अथांग दुःखाला स्पर्श करतोय. तुला स्वतःला हा 'रंग-देहाचा' अनुभव कसा वाटतोय?"
माया: (स्वतःच्या हातावरील निळ्या रंगाकडे पाहत) "सर, आज मला पहिल्यांदाच कपड्यांची उणीव मुळीच भासली नाही. हे रंग जेव्हा माझ्या त्वचेला स्पर्श करत होते, तेव्हा मला असं वाटलं की मी आतल्या भावनांना बाहेरचा रस्ता दाखवला आहे. हे रंग म्हणजे माझे 'शब्द' आहेत. आज मी नग्न असूनही पूर्णपणे 'भरलेली' आहे. या रंगांनी मला एक असं कवच दिलंय, जे जगाला माझं सौंदर्यही दाखवतंय आणि माझं अस्तित्वही जपून ठेवतंय."

विनायकराव उठले आणि तिच्या जवळ आले. त्यांनी तिच्या खांद्यावरील त्या केशरी सूर्याला स्पर्श न करता जवळून पाहिले.
विनायकराव: "पाहिलंस, माया? वस्त्र ही दुसऱ्याने विणलेली गोष्ट असते, पण रंग हे आपण स्वतः निवडलेले असतात. कपडे आपल्याला समाजाचा भाग बनवतात, पण हे रंग तुला तुझा स्वतःचा 'परिचय' देत आहेत. नग्नतेवर जेव्हा असे कलेचे संस्कार होतात, तेव्हा ती नग्नता उरत नाही, तर ते 'ब्रह्मांड' होतं. आज तू कोणाही पुरुषासाठी एक कामुक देह नाहीस, तर एका चित्रकारासाठी एक 'अमर कलाकृती' आहेस."
माया: "सर, मला एक गोष्ट जाणवली. कपडे उतरवल्यावर माणूस 'एकटा' होतो, पण रंगात माखल्यावर तो 'सृष्टीचा' होतो. आज मला या रंगांच्या ओझ्याखाली दबल्यासारखं वाटत नाहीये, उलट मला हलकं वाटतंय. जणू मी या रंगांच्या पंखांनी उडू शकते. प्रत्येक रंगाचा आपला एक स्वभाव असतो, आणि आज माझं शरीर त्या सर्व स्वभावांना एकाच वेळी जगतंय."
खोलीत संध्याकाळचे सावट पसरू लागले होते. विनायकरावांच्या चेहऱ्यावर एक तृप्तता होती.
विनायकराव: "माया, उद्या हे रंग वाहून जातील. पण तुझ्या या रूपाने माझ्या मनावर जे चित्र कोरलंय, ते कधीच पुसलं जाणार नाही. रंगांचा उत्सव संपतो, पण कलेचा प्रभाव टिकून राहतो. तू आज हे सिद्ध केलंस की शरीर हे केवळ हाडामासाचा गोळा नसून, ते व्यक्त होण्याचं सर्वात समर्थ माध्यम आहे. उद्या... उद्या आपण या प्रवासाच्या अशा टप्प्यावर जाणार आहोत, जिथे सर्व रंग संपतात. उद्या फक्त 'प्रकाश आणि सावली' असेल."
मायाने आरशात पाहिले. रंगांनी माखलेली तिची ती नग्न काया तिला आज एका नव्या जगाची ओळख करून देत होती. तिला जाणीव झाली की, विनायकरावांच्या सोबतीत ती फक्त मॉडेल राहिली नव्हती, तर ती स्वतःच एक 'कला' बनली होती.
तेराव्या दिवसाची रात्र जणू विनायकरावांच्या कल्पनेतूनच उतरली होती. आज दिवाणखान्यातील सर्व दिवे मालवलेले होते. फक्त एका कोपऱ्यात एक शक्तिशाली 'स्पॉटलाईट' लावला होता आणि दुसऱ्या बाजूला काही मंद जळणाऱ्या मेणबत्त्या होत्या. आज ना वस्त्र होते, ना पाणी, ना रंग. आजचा शृंगार होता 'प्रकाशाची झळाळी' आणि 'सावल्यांचे गूढ'.
जेव्हा प्रकाश एखाद्या वस्तूवर पडतो, तेव्हा तो केवळ तिला उजळत नाही, तर तिच्या अस्तित्वाच्या दोन बाजू करतो—एक जी जगाला दिसते आणि दुसरी जी अंधारात दडलेली असते.
माया जेव्हा अंधारातून त्या प्रकाशाच्या झोतात आली, तेव्हा तिचे शरीर एक जिवंत शिल्पासारखे भासले. प्रकाश तिच्या शरीराच्या एका भागाला सुवर्णस्पर्श करत होता, तर दुसरा भाग अंधाराच्या गूढ सावलीत विरघळला होता. तिच्या शरीराची प्रत्येक वक्रता (Curve) प्रकाशाच्या आणि सावलीच्या खेळामुळे अधिक उठावदार आणि अर्थपूर्ण दिसत होती.
विनायकराव शांतपणे अंधारात बसले होते. त्यांना फक्त मायाचा अर्धा उजळलेला चेहरा आणि तिच्या पाठीवर पडलेली तिचीच अवाढव्य सावली दिसत होती.
विनायकराव: (अतिशय खोल आणि धीरगंभीर स्वरात) "माया, आज तू मानवी स्वभावाचं सर्वात मोठं सत्य झाली आहेस. आपण सगळे असेच असतो—अर्धे प्रकाशात आणि अर्धे सावलीत. आज तुझा हा नग्न देह प्रकाशाच्या स्पर्शाने उजळला आहे, पण तुझी सावली सांगतेय की अजूनही खूप काही आहे जे गुपित आहे. तुला या प्रकाश आणि सावलीच्या खेळात स्वतःबद्दल काय जाणवतंय?"
माया: (प्रकाशाच्या उबेत डोळे मिटून घेताना) "सर, आज मला खूप विचित्र वाटतंय. जेव्हा मी पूर्ण प्रकाशात असते, तेव्हा मला वाटतं की मी जगासाठी उघडी पडली आहे. पण आज या अर्ध्या अंधारात मला सुरक्षित वाटतंय. ही सावली जणू माझं रक्षण करतेय. प्रकाशात माझं शरीर दिसतंय, पण सावलीत माझं मन दडलंय. आज मला कळतंय की, सौंदर्य हे फक्त 'दिसण्यात' नसतं, तर ते 'लपवण्यात' सुद्धा असतं."
विनायकराव उठले आणि सावकाश मायाच्या भोवती फिरू लागले. जसे ते फिरत होते, तशी प्रकाशाची दिशा बदलत होती आणि मायाच्या अंगावर नवीन सावल्या उमटत होत्या.
विनायकराव: "पाहिलंस? प्रकाश बदलला की सौंदर्याची व्याख्या बदलते. जेव्हा प्रकाश तुझ्या पाठीवरून घसरतो, तेव्हा तू एखादी 'कोरीव मूर्ती' वाटतेस. आणि जेव्हा तो तुझ्या चेहऱ्यावर स्थिर होतो, तेव्हा तू एक 'विचारी स्त्री' वाटतेस. नग्नता ही कधीच 'पूर्ण' नसते, माया. तिला प्रकाशाची नजर हवी असते आणि सावलीचा आधार हवा असतो. आपण आयुष्यात फक्त प्रकाशाच्या मागे धावतो, पण सावलीच आपल्याला खोली (Depth) देते."
माया: (आपल्या हाताची सावली भिंतीवर पाहत) "सर, आज मला कपड्यांची आठवणही येत नाहीये. ही सावलीच आज माझं वस्त्र झाली आहे. तिने माझ्या शरीराचे काही भाग इतक्या सुंदररीतीने झाकले आहेत की, तिथे आता कोणतंही कापड काम करू शकणार नाही. हा प्रकाश म्हणजे 'जाणीव' आहे आणि ही सावली म्हणजे 'अमूर्त भावना'. आज मला स्वतःचं अस्तित्व एका कवितेसारखं वाटतंय, जिचा अर्थ दोन ओळींच्या मधल्या रिकाम्या जागेत दडलेला असतो."
विनायकरावांनी हळूच त्या मेणबत्त्या विझवल्या. आता फक्त तो एकच तीव्र प्रकाश उरला होता. माया त्या प्रकाशाच्या केंद्रस्थानी उभी होती. तिची नग्न काया त्या प्रकाशात जणू अग्नीतून बाहेर आल्यासारखी लखलखत होती.
विनायकराव: "आजचा हा प्रयोग मला हे शिकवून गेला की, सौंदर्य हे बाह्य वस्तूंमध्ये नसतं, तर ते 'दृष्टी'मध्ये असतं. तू नग्न असतानाही या सावलीमुळे अधिक रस्यमय (Mysterious) झाली आहेस. उद्या... उद्याचा दिवस 'गंधाचा' असेल. उद्या ना डोळ्यांना काही दिसेल, ना हातांना काही जाणवेल. उद्या फक्त 'श्वास' असेल."
माया त्या प्रकाशाच्या झोतात तशीच स्थिर उभी होती. तिला आज जाणीव झाली की, तिचे शरीर हे आता केवळ हाडामासाचा गोळा उरला नव्हता, तर ते प्रकाशाने सजवलेले एक 'मंदिर' झाले होते.
चौदाव्या दिवसाची पहाट एका धुंद वातावरणात उगवली. आज विनायकरावांनी दिवाणखान्यातील खिडक्या पूर्णपणे बंद केल्या होत्या, ज्यामुळे बाहेरचा प्रकाश किंवा आवाज आत येऊ शकणार नाही. आजचा प्रयोग हा डोळ्यांसाठी नव्हता, तर तो नासिका आणि श्वासांसाठी होता. आज तिथे कोणतीही दृश्य वस्तू नव्हती, तिथे होते फक्त हवेच्या लहरींवर स्वार झालेले सुगंधी गंध.
खोलीच्या चारी कोपऱ्यांत चार वेगळी सुगंधी द्रव्ये जळत होती—एका बाजूला मातीचा ओला सुवास (मृद्गंध), दुसऱ्या बाजूला चंदनाचा सात्त्विक दरवळ, तिसरीकडे मोगऱ्याचा मादक सुगंध आणि चौथ्या कोपऱ्यात जटामांसीचे गूढ आणि शांत सुवासिक द्रव्य.
माया जेव्हा अंधुक प्रकाशात बाहेर आली, तेव्हा तिने अंगावर काहीही परिधान केले नव्हते. पण आज विनायकरावांनी तिला एक वेगळाच 'शृंगार' दिला होता. त्यांनी तिच्या शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांवर वेगवेगळी सुगंधी तेले (Essential Oils) लावायला सांगितली होती. तिच्या मानेवर केशर आणि गुलाबाचे मिश्रण होते, तिच्या बाहूंवर चंदनाची उटी होती आणि तिच्या पायांवर कापराचा शीतल स्पर्श होता.
विनायकराव खुर्चीत बसून डोळे मिटून फक्त त्या वातावरणाचा अनुभव घेत होते. माया त्यांच्या जवळ येऊन उभी राहिली.
विनायकराव: (डोळे मिटलेले असतानाच, अत्यंत मृदू आवाजात) "माया, डोळे उघडण्याची गरजच वाटत नाहीये. आज तुझे अस्तित्व डोळ्यांनी बघण्यापेक्षा श्वासांनी अनुभवता येतंय. हा गंध... हा कोणत्याही वस्त्रापेक्षा जास्त प्रभावी आहे. वस्त्र फक्त शरीराला झाकतं, पण हा गंध थेट मनाच्या गाभाऱ्यात शिरतोय. तुला या सुगंधी शृंगारात स्वतःबद्दल काय जाणवतंय?"
माया: (हळूवारपणे श्वास घेत) "सर, आज मला असं वाटतंय की माझं शरीर आता राहिलंच नाहीये. मी या हवेत विरघळून गेले आहे. जेव्हा मी साडी नेसले होते, तेव्हा मला माझं वजन जाणवत होतं. जेव्हा मी नग्न होते, तेव्हा मला माझ्या त्वचेची जाणीव होती. पण आज या गंधाच्या आवरणात मला माझं शरीरही एक 'लहर' वाटतंय. हा सुवास जणू माझ्या त्वचेवरून पाझरतोय आणि मला विश्वाशी जोडतोय."
विनायकरावांनी हळूच डोळे उघडले. समोर माया उभी होती, पण त्या सुवासिक धुराच्या वलयांमुळे ती एखाद्या स्वप्नातील अप्सरेसारखी धुसर दिसत होती.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, गंध हा माणसाच्या स्मृतींशी जोडलेला असतो. आज तुझ्या गळ्यातून येणारा हा चंदनाचा सुवास मला माझ्या लहानपणाची आणि देवघराची आठवण करून देतोय, तर तुझ्या केसांमधील मोगरा एका तारुण्याच्या मोहाची साक्ष देतोय. तू नग्न आहेस, पण या सुगंधाने तुझ्याभोवती एक असं अभेद्य 'कवच' निर्माण केलंय की तिथे कोणतीही अपवित्र नजर पोहोचूच शकणार नाही. हा शृंगार अमूर्त आहे, पण तोच सर्वात सत्य आहे."
माया: (तिच्या मानेवरच्या सुगंधाचा स्पर्श अनुभवत) "खूप खरं आहे सर. आज मला आरशात बघण्याचीही गरज नाहीये. मी स्वतःला सुगंधाच्या रूपाने अनुभवतेय. कपडे उतरवल्यावर जी भीती वाटायची, ती या सुगंधाने पुसून टाकली आहे. आज मला असं वाटतंय की सौंदर्य हे दिसण्यात नसून ते 'दरवळण्यात' आहे. जोपर्यंत हा गंध आहे, तोपर्यंत मी 'आहे'."
संध्याकाळ होत आली होती आणि खोलीतील धूर हळूहळू निवळू लागला होता, पण सुगंध मात्र अधिकच गडद झाला होता.
विनायकराव: "माया, उद्या मी तुला कोणतीही सूचना देणार नाही, तू काहीही बोलायचं नाहीस. उद्या फक्त 'स्पर्शहीन संवाद' असेल."
मायाने शांतपणे विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. त्या सुगंधी वातावरणात शब्द आता अपुरे पडू लागले होते. तिने फक्त एक स्मितहास्य केले आणि त्या गंधाच्या लहरींवर स्वार होऊन ती आपल्या खोलीत परतली. तिला आज उमजले होते की, मानवी शरीर हे केवळ पाहण्यासाठी नसून, ते निसर्गाच्या सर्व संवेदनांना जागृत करण्याचे एक अद्भुत साधन आहे.
पंधराव्या दिवसाची पहाट एका विलक्षण शांततेने वेढलेली होती. आज विनायकरावांनी एकही शब्द उच्चारला नव्हता. संपूर्ण फ्लॅटमध्ये कमालीची स्तब्धता होती. आज कोणताही शृंगार नव्हता, कोणताही सुगंध नव्हता की कोणताही रंग नव्हता.
जेव्हा शब्द संपतात, तेव्हाच खरा संवाद सुरू होतो. आज माया आणि विनायकराव यांच्यात फक्त नजरेचा आणि अस्तित्वाचा खेळ होणार होता.
माया जेव्हा दिवाणखान्यात आली, तेव्हा ती पूर्णपणे विवस्त्र होती. तिचे केस मोकळे होते आणि डोळ्यांत एक अथांग शांतता होती. तिने विनायकरावांच्या समोर असलेल्या सतरंजीवर आसन मांडले.
विनायकराव तिच्याकडे पाहत होते, पण त्यांच्या नजरेत आज 'परीक्षक' नव्हता, तर एक 'साक्षीदार' होता. त्यांनी तिला खुणेनेच डोळे मिटायला सांगितले.
खोलीत दुपारचे ऊन खिडकीच्या पडद्यातून गाळून येत होते. ते ऊन मायाच्या नग्न खांद्यांवर स्थिरावले होते, ज्यामुळे तिची त्वचा एखाद्या तप्त सोन्यासारखी चमकत होती. मौनामुळे वातावरणातील प्रत्येक लहान आवाजही मोठा वाटत होता—तिच्या श्वासाची लय, बाहेरून येणारा पक्षांचा किलबिलाट आणि विनायकरावांच्या घड्याळाची टिक-टिक.
काही वेळाने मायाने डोळे उघडले. तिने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. त्या नजरेत कोणताही प्रश्न नव्हता, फक्त एक 'स्वीकार' होता.
जरी एकही शब्द बोलला गेला नव्हता, तरी मायाच्या मनात विचारांची एक लहर उमटत होती, जी तिच्या चेहऱ्यावरील भावमुद्रांमधून विनायकरावांपर्यंत पोहोचत होती.
मायाचे मनोभाव (मौनातील जाणीव):
"सर, आज मला पहिल्यांदाच कळतंय की वस्त्रांची गरज आपल्याला का भासते. आपण आपले विचार लपवण्यासाठी शब्दांचा वापर करतो आणि शरीर लपवण्यासाठी वस्त्रांचा. आज जेव्हा मी तुमच्यासमोर अशी शांत आणि नग्न बसली आहे, तेव्हा मला असं वाटतंय की माझे सर्व विचार तुमच्यासमोर उघडे पडले आहेत. या मौनामुळे माझी नग्नता आता केवळ शारीरिक उरली नाहीये, ती 'मानसिक' झाली आहे."
विनायकरावांची मूक प्रतिक्रिया:
विनायकरावांनी फक्त आपले डोके किंचित झुकवले. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे स्मित सांगत होते— "अगदी बरोबर. जेव्हा माणूस बोलत असतो, तेव्हा तो जगाशी जोडलेला असतो. पण जेव्हा तो शांत असतो, तेव्हा तो स्वतःशी जोडलेला असतो. तुझी ही नग्नता आज मला तुझ्या आत्म्याची ओळख करून देतेय."
तासनतास सरकत होते. माया कधी खिडकीपाशी जाऊन उभी राहायची, तर कधी लायब्ररीतील पुस्तकांकडे पाहायची. तिची प्रत्येक हालचाल आज एका नृत्यासारखी वाटत होती, कारण त्यात कोणताही 'हेतू' नव्हता. ती फक्त 'होती'.
जेव्हा ती बाल्कनीतून येणाऱ्या वाऱ्यासमोर उभी राहिली, तेव्हा तिच्या अंगावर शहरे आले. ते शहरे पाहताना विनायकरावांना जाणवले की, जिवंतपणा हा कपड्यांच्या उबेपेक्षा निसर्गाच्या या स्पर्शात जास्त आहे.
सूर्य मावळतीला गेला आणि विनायकरावांनी शेवटी एक सुस्कारा सोडला. त्यांनी टेबलावरची एक छोटी बेल वाजवली. मौन भंगले.
विनायकराव: (अत्यंत शांत स्वरात) "माया, आज तू मला 'पूर्णत्व' दाखवलंस. पंधरा दिवस आपण शरीरावर वेगवेगळे संस्कार केले, पण आज या मौनात तू सिद्ध केलंस की, तू कोणत्याही पात्राशिवाय, कोणत्याही वस्त्राशिवाय सुद्धा तितकीच 'पूर्ण' आहेस. तुझी नग्नता आज मला एका शून्यासारखी वाटली, ज्यातून सर्व विश्वाची निर्मिती होते."
माया: (हळू आवाजात, जणू पहिल्यांदाच बोलत असल्यासारखी) "सर, आज मला एक गोष्ट उमजली. जो स्वतःच्या मौनाशी आणि स्वतःच्या नग्नतेशी मैत्री करतो, त्याला जगातील कोणत्याही गोष्टीची भीती वाटत नाही. आज मला कपडे बदलायची ओढ लागली नाही, कारण या मौनाने मला जे आच्छादन दिलं होतं, ते जगातल्या कोणत्याही रेशमापेक्षा श्रेष्ठ होतं."
विनायकराव: "अदभूत! उद्या... उद्या आपण अशा जगाकडे वळणार आहोत, जिथे 'संस्कृती' आणि 'नैसर्गिक ओढ' यांचा संघर्ष असेल. उद्या तुझ्यासाठी एक 'प्राचीन राजपुत्रीचा' वेश असेल, जो तुला एका ऐतिहासिक काळात घेऊन जाईल."
माया उठली आणि तिने विनायकरावांना एक आदराचा नमस्कार केला. आजचा दिवस तिच्यासाठी स्वतःच्या आंतरिक शांततेचा शोध होता.
सोळाव्या दिवसाची पहाट जणू इतिहासाच्या एखाद्या सुवर्णपानातून उगवली होती. विनायकरावांनी आज दिवाणखान्याचा कायापालट केला होता. आधुनिक फर्निचरवर रेशमी गालीचे अंथरले होते, समया प्रज्वलित केल्या होत्या आणि हवेत धूपाचा जड, मृदू सुगंध दरवळत होता.
विनायकरावांना मायाला अशा रूपात पाहायचे होते, जिथे नग्नता ही अश्लीलतेचा विषय नव्हती, तर ती सौंदर्याच्या उपासनेचा एक सर्वोच्च बिंदू होती.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा विनायकरावांच्या डोळ्यांसमोर जणू एखादे प्राचीन लेणे जिवंत झाले. मायाने आज वस्त्र म्हणून केवळ एक अत्यंत तलम, पारदर्शक सिल्कचे पीतांबर कमरेला गुंडाळले होते, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना सोन्याच्या जड किनारी होत्या. तिचे वक्षस्थळ कोणत्याही वस्त्राने झाकलेले नव्हते, पण तिथे मोत्यांच्या सात पदरी माळा आणि सुवर्णपदकांचे असे जाळे होते की, तिची नग्नता एका दैवी अलौकिकतेत बदलली होती.
तिच्या दंडांवर 'बाजूबंद' होते, कमरेवर 'मेखला' (कमरपट्टा) लखलखत होती आणि पायांत जड नक्षीचे पैंजण होते. तिचे केस एका उंच अंबाड्यात बांधून त्यावर सोन्याची फुले माळली होती.
विनायकराव: (उठून उभे राहात, आदराने) "माया, आज तू मानवी रूपाच्या पलीकडे गेलेली आहेस. आज तू एखादी हाडामासाची स्त्री वाटत नाहीयेस, तर तू अजिंठ्याच्या लेण्यांमधील ती 'पद्मपाणी' किंवा 'राजपुत्री' वाटतेयस, जिच्या एका दर्शनासाठी हजारो वर्षांपासून लोक आसुसलेले आहेत. या प्राचीन शृंगारात तुला काय जाणवतंय?"
माया: (कमरेवरील सुवर्ण साखळीचा स्पर्श अनुभवत) "सर, आज मला विसाव्या शतकातली 'माया' असल्याचा विसर पडलाय. हे दागिने आणि हे अर्धविवस्त्र रूप मला एका अशा काळात घेऊन गेलंय, जिथे शरीर हे निसर्गाचं देणं मानलं जायचं. या जड अलंकारांमुळे मला माझ्या शरीराच्या डौलाची आणि वळणांची एक वेगळीच प्रतिष्ठा जाणवतेय. मला आज 'नग्न' असल्याचा संकोच नाही, तर 'सुंदर' असल्याचा गर्व वाटतोय."
विनायकरावांनी तिच्या हातातील त्या कोरीव नक्षीच्या बांगड्यांकडे पाहिले.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, प्राचीन काळी स्त्रीचं शरीर हे वस्त्रांच्या आड दडवण्याची वस्तू नव्हती. ते कलेचं आणि पूजेचं माध्यम होतं. आज तू ज्या रूपात उभी आहेस, ते रूप सांगतं की सौंदर्य हे जेव्हा दागिन्यांनी अधोरेखित होतं, तेव्हा ते अधिक 'शाश्वत' वाटतं. तुझ्या या रूपातील नग्नता मला एका महान संस्कृतीची साक्ष देतेय, जिथे कलेचा सन्मान हा वासनेपेक्षा श्रेष्ठ होता."
माया: (आरशात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहत) "सर, आज मला जाणवतंय की, आधुनिक कपड्यांनी आपल्याला जास्त 'संकोची' केलं आहे. या प्राचीन वेशात माझं शरीर किती मुक्त आणि नैसर्गिक वाटतंय! हे दागिने माझ्या अंगावर ओझं नाहीत, तर ते माझ्या शरीराच्या सौंदर्यावर केलेले 'भाष्य' आहेत. या रूपाने मला माझं स्वतःचं 'स्त्रीत्व' एका नव्या उंचीवर नेऊन ठेवलंय."
विनायकरावांनी तिला एका विशिष्ट मुद्रेत उभे राहायला सांगितले—जशी एखादी यक्षिणी स्तंभाला टेकून उभी असते. प्रकाशाचा किरण जेव्हा तिच्या त्या सुवर्ण अलंकारांवर आणि कोमल त्वचेवर पडला, तेव्हा संपूर्ण खोली जणू प्रकाशाने न्हाऊन निघाली.
विनायकराव: (भारावलेल्या सुरात) "आज तू कलेचा परमोच्च बिंदू गाठला आहेस. उद्या... उद्या आपण या वैभवाकडून पुन्हा 'साधेपणा'कडे वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'बंगाली विधवा' किंवा एका 'त्यागी' स्त्रीचा असेल. उद्या ना सोनं असेल, ना पीतांबर. उद्या फक्त कोरी पांढरी साडी आणि एक 'उदात्त' शांतता असेल."
मायाने हळूच आपले पैंजण वाजवत एक पाऊल मागे घेतले. तिच्या त्या प्राचीन रूपातील डौल विनायकरावांच्या मनात कायमचा कोरला गेला होता. तिने आज हे दाखवून दिले होते की, नग्नता जेव्हा अलंकारांनी सजते, तेव्हा ती एका 'मूर्ती'चे रूप धारण करते.
सतराव्या दिवसाची सकाळ एखाद्या जुन्या कृष्णधवल चित्रपटासारखी शांत आणि करुण होती. कालच्या प्राचीन राजपुत्रीच्या सुवर्णालंकारांचा झगमगाट आता पूर्णपणे विरला होता. विनायकरावांनी आज दिवाणखान्यातील सर्व रंगीत गोष्टी काढून टाकल्या होत्या. तिथे उरली होती फक्त शुभ्रता आणि एकाकीपण.
विनायकरावांनी मायासाठी आज एक कोरी, जाड सुती पांढरी साडी ठेवली होती, ज्याला कोणतीही किनार नव्हती. सोबत ना दागिने होते, ना कुंकू, ना फुलांचा गंध.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिचे रूप पाहून विनायकरावांच्या काळजाचा ठोका चुकला. तिने ती पांढरी साडी बंगाली पद्धतीनुसार (एकपदरी) अंगावर गुंडाळली होती. तिच्या शरीराचा बराचसा भाग उघडा होता—खांदे, कंबर आणि बाहू—पण आज त्या नग्नतेत कोणताही शृंगार नव्हता. तिने आपले लांबसडक केस सैलसर सोडले होते. तिच्या चेहऱ्यावर एक अशी शांतता होती, जी केवळ सर्वकाही गमावलेल्या किंवा सर्वकाही अर्पण केलेल्या माणसाच्या चेहऱ्यावर असते.
ती शांतपणे जमिनीवर बसली. पांढऱ्या साडीच्या शुभ्रतेमुळे तिच्या त्वचेची नैसर्गिक उजळण अधिकच खुलून दिसत होती.
विनायकराव: (अतिशय हळव्या आणि गहिवरलेल्या स्वरात) "माया, आज तू 'शून्य' झाली आहेस. कालच्या राजपुत्रीच्या रूपात तू जगाची स्वामिनी वाटत होतीस, पण आज या पांढऱ्या वस्त्रात तू स्वतःचीच स्वामिनी वाटतेयस. या त्यागाच्या वेशात तुला काय जाणवतंय?"
माया: (शून्य नजरेने समोर पाहत) "सर, आज मला असं वाटतंय की माझं शरीर हे आता केवळ एक 'साक्षीदार' उरलंय. या साध्या सुती कापडाचा स्पर्श मला सांगतोय की, आयुष्यातल्या सर्व रंगांचा शेवट या पांढऱ्या रंगातच होतो. हे वस्त्र नेसल्यावर मला माझ्या शरीराचा मोह वाटेनासा झालाय. या अर्धविवस्त्र रूपात मला 'प्रदर्शन' नाही, तर 'प्रार्थना' असल्यासारखं वाटतंय."
विनायकराव तिच्या जवळ गेले आणि त्या पांढऱ्या साडीच्या पोताकडे पाहू लागले.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, सौंदर्य हे नेहमी सजवण्यात नसतं, तर ते 'वजा' करण्यात असतं. आज तू तुझे सर्व अलंकार वजा केलेस, तुझे सर्व रंग काढून टाकलेस, आणि तरीही तू तितकीच प्रभावी दिसतेयस. यालाच 'उदात्तता' (Sublimity) म्हणतात. जेव्हा स्त्री स्वतःच्या सौंदर्याचा अहंकार सोडते, तेव्हा ती एका दिव्य प्रकाशाने उजळते. तुझी आजची नग्नता ही एखाद्या पवित्र देवळातील गाभाऱ्यासारखी आहे—शांत, गंभीर आणि अनासक्त."
माया: (साडीचा पदर हातात घेत) "सर, आज मला पहिल्यांदाच जाणवतंय की, शरीर झाकण्यासाठी महागड्या वस्त्रांची गरज नसते. या साध्या पांढऱ्या कापडाने मला जे संरक्षण आणि जी प्रतिष्ठा दिली आहे, ती कालच्या सोन्यानेही दिली नव्हती. आज मला कोणीही स्पर्श करावा असं वाटणार नाही, उलट कोणीतरी लांबून माझं दर्शन घ्यावं, अशी ही शांतता आहे. या रूपात मी फक्त 'मी' आहे, कोणत्याही ओझंशिवाय."
बाहेरून येणारा सूर्यप्रकाश त्या पांढऱ्या साडीवरून परावर्तित होऊन संपूर्ण खोलीत एक सात्त्विक उजेड पसरवत होता. माया त्या उजेडात एखाद्या धवल कमळासारखी दिसत होती.
विनायकराव: "आज तू मला सौंदर्याचा सर्वात कठीण धडा शिकवलास. त्याग हा सौंदर्याला अधिक धार देतो. उद्या... उद्या आपण या साधेपणाकडून पुन्हा एकदा एका 'वावटळी'कडे वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'बंजारा स्त्री' किंवा एका 'भटक्या कलावंतिणीचा' असेल. उद्या रंग असतील, घुंगरू असतील आणि एक बेफाम स्वातंत्र्य असेल."
मायाने मान खाली घातली. तिच्या त्या पांढऱ्या वेशातील शांततेने विनायकरावांच्या घराला जणू एका आश्रमाचे रूप दिले होते. तिला आज उमजले होते की, नग्नतेच्या प्रवासातला हा 'पांढरा मुक्काम' तिच्या आत्म्याला शुद्ध करणारा होता.
अठराव्या दिवसाची सकाळ एखाद्या रंगीबेरंगी उत्सवासारखी होती. कालच्या धवल त्यागातून बाहेर पडून विनायकरावांनी आज मायासाठी पूर्णपणे भिन्न असा वेश निवडला होता.
दिवाणखान्यातील वातावरण पुन्हा बदलले होते. तिथे जमिनीवर भरतकाम केलेले गालीचे अंथरले होते, पितळी समयांमध्ये धूप जळत होता आणि मंद लयीत राजस्थानी लोकसंगीताचे सूर घुमत होते.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिच्या रूपाने विनायकरावांचे डोळे दिपले. तिने अंगावर कोणताही पारंपारिक पोषाख घातला नव्हता, तर तिने वेगवेगळ्या रंगांचे अनेक पातळ स्कार्फ आणि कापडाचे तुकडे कलात्मक पद्धतीने गुंडाळले होते. तिच्या कमरेला चांदीची जाड 'कंदोरा' (कमरपट्टा) होती, ज्याला अनेक लहान-मोठी घुंगरे बांधलेली होती. तिचे खांदे आणि वक्षस्थळ उघडे होते, पण त्यावर मातीच्या मण्यांच्या लांबसडक माळा, चांदीचे शिक्के आणि रंगीबेरंगी धाग्यांचे हार होते.
तिच्या हातांत पितळेच्या जाड बांगड्या होत्या, बोटांत मोठ्या अंगठ्या आणि तिच्या केसांत रंगीबेरंगी वेण्या आणि मोरपिसे खोचलेली होती. तिच्या डोळ्यांत एक प्रकारची बेफिकीर चमक होती.
विनायकराव: (तिच्याकडे आदराने पाहत) "माया, आज तू 'जंगल' झाली आहेस. कालच्या त्यागातून बाहेर पडून आज तू जीवनाचा 'उत्सव' साजरी करत आहेस. हा बंजारा शृंगार तुला काय सांगतोय?"
माया: (कमरेला बांधलेल्या घुंगरांच्या आवाजासह) "सर, आज मला असं वाटतंय की, मी कोणत्याही एका जागी बांधलेली नाही. या रंगीबेरंगी कपड्यांच्या तुकड्यांनी आणि या जड घुंगरांनी मला एक प्रकारचं 'मोकळेपण' दिलंय. हे दागिने माझं ओझं नाहीत, तर ते माझं 'संगीत' आहेत. आज मला माझ्या नग्नतेचा मुळीच संकोच वाटत नाहीये, उलट या वेशात मला स्वतःची 'आदिम' आणि 'सहज' शक्ती जाणवतेय."
विनायकराव उठून तिच्या जवळ आले. त्यांनी तिच्या कमरेवरील घुंगरांना हलका स्पर्श केला, ज्यामुळे मंद आवाज घुमला.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, सौंदर्य हे फक्त 'निवडक' वस्तूंमध्ये नसतं. ते प्रत्येक 'गोष्टी'मध्ये दडलेलं असतं. या बंदराणीच्या रूपात तू सिद्ध करतेयस की, 'कला' ही कोणाच्या मालकीची नसते, ती मुक्त असते. तुझी ही आजची नग्नता, या रंगीबेरंगी अलंकारांमुळे अधिक आकर्षक वाटतेय. ही नग्नता 'आवाहन' करतेय, समाजाच्या चौकटीतून बाहेर पडून बेफिकीर जगायला शिकवतेय."
माया: (आपल्या केसांतील मोरपिसाला स्पर्श करत) "सर, आज मला पहिल्यांदाच जाणवतंय की, माझं शरीर हे फक्त 'मी' नाही, तर ते माझ्या 'भावनेचं' प्रतीक आहे. या वेशात मला माझ्या मनात दडलेली प्रत्येक भावना बाहेर काढता येतेय. मला नाचायला वाटतंय, गायला वाटतंय. हा रंगीबेरंगी अवतार मला सांगतोय की, जीवन हे एकाच रंगात जगण्यापेक्षा, ते इंद्रधनुष्यासारखं जगावं."
संध्याकाळ झाली होती आणि घुंगरांचा आवाज त्या खोलीत एक वेगळीच ऊर्जा भरत होता.
विनायकराव: "आज तू मला 'स्वच्छंद' जीवन म्हणजे काय, हे दाखवलंस. कपडे आपल्याला 'कायदेशीर' बनवतात, पण ही नग्नता आणि हे दागिने आपल्याला 'मानवी' बनवतात. उद्या... उद्या आपण या बेधुंद स्वातंत्र्यातून पुन्हा 'बंधना'कडे वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'कारागृहातील कैदी' किंवा एका 'गुलाम स्त्री' चा असेल. उद्या ना रंग असतील, ना घुंगरू. उद्या फक्त साधी, जाड खादी असेल आणि एक 'निर्विकार' शांतता असेल."
मायाने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. तिच्या डोळ्यांतील बेफिकीर चमक आता हळूहळू एका गंभीर विचारात बदलत होती. तिने आज जगाला दाखवून दिले होते की, नग्नता ही जेव्हा स्वातंत्र्याची भाषा बोलते, तेव्हा ती सर्वात सुंदर कविता होते.
एकोणिसाव्या दिवसाचा सूर्य जणू आज विनायकरावांच्या फ्लॅटमध्ये शिरण्यास घाबरत होता. कालचा तो बंजारा जल्लोष आणि घुंगरांचा नाद आज पूर्णपणे लुप्त झाला होता. आज दिवाणखान्यातील सर्व लक्झरी वस्तू झाकून ठेवल्या होत्या. भिंतीवर एकही चित्र नव्हते, जमिनीवर फक्त एक रडबबडी, खरखरीत गोणपाट अंथरलेले होते.
विनायकरावांनी मायासाठी आज कोणतीही साडी किंवा अलंकार ठेवले नव्हते. तिथे होते फक्त एक जाड, खरखरीत खादीचे कापड आणि हातापायात घालण्यासाठी लोखंडी साखळदंड.

माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिचे रूप पाहून विनायकरावांच्या काळजाचा ठोका चुकला. तिने ते जाड खादीचे कापड केवळ अंगाभोवती गुंडाळले होते, जे तिच्या कोमल त्वचेला टोचत होते. तिच्या दोन्ही हातांत आणि पायांत जड लोखंडी बेड्या होत्या. तिचे केस विस्कटलेले होते आणि कपाळावर धूळ माखलेली होती.
तिच्या नग्नतेचा आजचा पैलू अत्यंत हृदयद्रावक होता. उघड्या खांद्यांवर त्या लोखंडी साखळदंडांचे ओझे होते, जे तिच्या गौरवर्णीय त्वचेवर लाल खुणा उमटवत होते. ती चालताना त्या साखळ्यांचा आवाज कालच्या घुंगरांसारखा मधुर नव्हता, तर तो कर्कश आणि काळजाला चिरणारा होता.
विनायकराव: (अतिशय जड आवाजात) "माया, आज तुझं हे रूप पाहताना मला अपराधी वाटतंय. काल तू आकाशातली वीज होतीस, पण आज तू या जमिनीवरची अगतिकता झाली आहेस. या बेड्या आणि हे खरखरीत वस्त्र तुला काय सांगतंय?"
माया: (शून्य नजरेने आपल्या हातातील बेड्यांकडे पाहत) "सर, आज मला पहिल्यांदाच माझ्या 'शरीराचा' भार जाणवतोय. जेव्हा मी नग्न होते, तेव्हा मी हलकी होते. पण आज या साखळ्यांनी मला जाणीव करून दिली आहे की, आपण कितीही मुक्त असलो तरी काही अदृश्य बंधने आपल्याला जखडून ठेवतात. हे कापड माझ्या त्वचेला टोचत नाहीये, तर ते माझ्या 'अभिमानाला' टोचतंय."
विनायकराव तिच्या जवळ आले. त्यांनी त्या थंड लोखंडी साखळीला स्पर्श केला.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, सौंदर्य हे फक्त आनंदाचं नसतं, ते 'वेदनेचं' सुद्धा असतं. आज तू या अगतिकतेत सुद्धा तितकीच 'प्रभावी' दिसतेयस. जेव्हा सौंदर्याला बेड्या ठोकल्या जातात, तेव्हा ते अधिक 'मुल्यवान' होतं. तुझी ही आजची नग्नता 'कामुक' नाही, तर ती 'कारुण्य' निर्माण करणारी आहे. हे लोखंड तुझ्या देहावर आहे, पण तुझं मन अजूनही मुक्त आहे का?"
माया: (एका दीर्घ श्वासासह) "सर, गंमत पहा... या बेड्यांमुळे मला माझ्या हातापायांच्या प्रत्येक हालचालीची जाणीव होतेय. जेव्हा आपण मुक्त असतो, तेव्हा आपल्याला आपल्या अस्तित्वाचा विसर पडतो. पण आज या बंधनांमुळे मी स्वतःला जास्त 'अनुभवतेय'. ही नग्नता आज मला सांगतेय की, शरीराला कोणीही कैदेत टाकू शकतं, पण आत्म्याला वस्त्रांच्या किंवा साखळ्यांच्या आड कोणालाच दडवता येत नाही."
खोलीत संध्याकाळचे सावट पसरले होते. साखळ्यांच्या आवाजाची एक अनामिक शांतता तिथे दाटली होती.
विनायकराव: "आज तू मला आयुष्याचा सर्वात कडू पण सत्य धडा शिकवलास. आपण सगळे कोणत्या ना कोणत्या वस्त्राचे, समाजाचे किंवा नात्यांचे कैदी आहोत. उद्या... उद्या आपण या अंधारातून बाहेर पडणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'पावसातील विरहिणी' चा असेल. उद्या ना साखळ्या असतील, ना खरखरीत कापड. उद्या फक्त पाण्याचे थेंब आणि एक 'अव्याहत ओढ' असेल."
मायाने आपल्या बेड्यांचा आवाज करत विनायकरावांकडे पाहिले. तिच्या डोळ्यांतून एक अश्रू ओघळला आणि तिच्या उघड्या गालावर स्थिरावला. तिने आज सिद्ध केले होते की, नग्नता ही जेव्हा वेदनेचे लेणे लेवून येते, तेव्हा ती कलेचा सर्वात उच्चांक गाठते.
विसाव्या दिवसाची पहाट खरोखरच निसर्गाच्या एका वेगळ्या मूडमध्ये उगवली. विनायकरावांनी आज फ्लॅटच्या बाल्कनीला लागून असलेल्या काचेच्या दालनात एक कृत्रिम पावसाची व्यवस्था केली होती. बाहेर खरंच आभाळ भरून आलं होतं, आणि आतल्या दालनातून मृद्गंधाचा तोच ओला दरवळ येत होता.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिने अंगावर एक अत्यंत तलम, शिफॉनची काळी ओढणी फक्त एका खांद्यावरून लपेटली होती, जी तिच्या शरीराला पूर्णपणे झाकत नव्हतीच. विनायकरावांनी दिलेला हा वेश असा होता की, जो पाण्याने ओला झाल्यावर त्वचेला पूर्णपणे चिकटून बसणार होता. तिने केसात फक्त एक पांढरी जुईची वेल माळली होती.
जसा पावसाचा फवारा सुरू झाला, तसे ते काळे वस्त्र तिच्या ओल्या शरीराचा एक भाग बनले. पाण्याचे थेंब तिच्या उघड्या पाठीवरून आणि वक्षावरून घसरत खाली पडत होते. तिची नग्नता या ओल्या वस्त्रात अधिकच गूढ आणि कलात्मक भासत होती.
विनायकराव: (तिच्या त्या ओल्या रूपाकडे मंत्रमुग्ध होऊन पाहत) "माया, आज तू एखादी कविता वाटतेयस. कवीने कागदावर लिहिलेली नाही, तर निसर्गाने सौंदर्याच्या ओळींनी रेखाटलेली. या पावसाच्या थेंबांचा स्पर्श तुला काय सुचवतोय?"
माया: (पावसात आपले डोळे मिटून, चेहऱ्यावर पाण्याचे थेंब झेलत) "सर, हे पाणी माझ्या अंगावर पडत नाहीये, तर ते माझ्या आतल्या विरहाच्या आगीला शांत करतंय. या ओल्या काळ्या वस्त्रात मला स्वतःची भीती वाटत नाहीये, उलट एक प्रकारचं 'समर्पण' जाणवतंय. जणू मी या पावसाची वाट पाहत होते. हे वस्त्र आता ओझं उरलं नाहीये, ते जणू माझ्या त्वचेवरचं दुसरं आवरण झालंय."
विनायकराव जवळ आले, पण त्यांनी काचेच्या पलीकडूनच तिचं निरीक्षण केलं. प्रकाशाचा एक किरण त्या पाण्याच्या थेंबांमधून परावर्तित होऊन तिच्या अंगावर इंद्रधनुष्याचे रंग उधळत होता.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, कोरड्या देहापेक्षा ओल्या देहामध्ये जास्त 'सत्य' असतं. पाणी हे लपवत नाही, ते अधिक उघडं करतं. आज तुझी ही नग्नता या पावसाच्या पडद्यामुळे 'पवित्र' झाली आहे. विरहिणी ही नेहमी अधुरी असते, पण आज तू या निसर्गाच्या मिठीत 'पूर्ण' वाटतेयस. तुझा हा ओला शृंगार वासनेच्या पलीकडचा आहे, तो एका 'प्रतीक्षेचा' उत्सव आहे."
माया: (आपले ओले केस मागे सारत, स्वरात एक कंप आणून) "सर, जेव्हा हे पाणी माझ्या उघड्या खांद्यावरून घसरत जातं, तेव्हा मला जाणवतं की आयुष्यही असंच प्रवाही हवं. आपण वस्त्रांच्या कोरडेपणात स्वतःला सुरक्षित समजतो, पण या ओल्यापणातच खरा जिवंतपणा आहे. आज मला नग्न असल्याचा संकोच नाही, कारण निसर्गासमोर कोणीही परकं नसतं. मी या पावसाशी एकरूप झाले आहे."
पाऊस थांबला होता, पण मायाच्या अंगावरून अजूनही पाण्याचे थेंब मोत्यांसारखे ओघळत होते. तिची ती काळी ओढणी आता पूर्णपणे पारदर्शक झाली होती.
विनायकराव: "आज तू सौंदर्याचा 'ओलावा' मला दिलास. कोरडे शब्द जे सांगू शकत नाहीत, ते आज या थेंबांनी सांगितलं. उद्या... उद्या आपण या हळवेपणातून बाहेर पडून एका 'अधिकार' आणि 'सत्तेच्या' रूपाकडे वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'साम्राज्ञी: सत्तेची नग्नता' असेल. उद्या तुझ्या अंगावर फक्त राजेशाही थाट असेल आणि नजरेत जग जिंकण्याची जिद्द."
मायाने विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. त्या नजरेत आता केवळ एक कलाकृती पाहणारा रसिक नव्हता, तर त्या कलेशी एकरूप झालेला एक आत्मा होता.
एकोणविसाव्या दिवसाची ती काळरात्र सरली आणि एकविसाव्या दिवसाचा सूर्य एका 'अतुल्य वैभवाचा' साक्ष देण्यासाठी वर आला. आज विनायकरावांच्या पेंटहाऊसचे रूपांतर एका भव्य राजदरबारात झाले होते. मखमलीचे पडदे, हस्तिदंती आसने आणि चहूकडे दरवळणारा कस्तुरीचा सुगंध...
विनायकरावांना आज मायाला अशा रूपात पाहायचे होते, जिथे स्त्री ही केवळ सौंदर्याची खाण नसते, तर ती विश्वाचे नियम बनवणारी 'सत्ता' असते.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिची चाल एका हरणीसारखी चपळ नव्हती, तर एका सिंहीणीसारखी धीरगंभीर होती. आज तिने अंगावर कोणतेही शिवलेले वस्त्र घातले नव्हते. तिने केवळ एक अत्यंत मौल्यवान, गडद जांभळ्या रंगाची मखमली शाल आपल्या शरीराभोवती अशा पद्धतीने लपेटली होती की, तिचे अर्धे शरीर एखाद्या शिल्पासारखे उघडे होते.
तिच्या गळ्यात हिऱ्यांचे जड कंठाभरण होते, जे तिच्या उघड्या वक्षांवर प्रकाशाची उधळण करत होते. डोक्यावर एक लहान पण तेजस्वी सुवर्णमुकुट आणि हातांत सत्तेचे प्रतीक असलेला एक रत्नजडित दंड होता. तिचे डोळे आज काजळाने गडद केले होते, ज्यामुळे तिच्या नजरेत एक प्रकारची जरब निर्माण झाली होती.
विनायकराव: (तिच्यासमोर किंचित झुकत, आदराने) "माया, आज तू 'स्त्री' नाहीस, तर तू 'साम्राज्य' आहेस. तुझ्या या रूपासमोर जग नतमस्तक होईल. या सत्तेच्या आणि अलंकारांच्या वेढ्यात तुला स्वतःच्या नग्नतेबद्दल काय वाटतंय?"
माया: (राजेशाही आसनावर बसत, आवाजात एक करारीपणा आणून) "सर, आज मला पहिल्यांदाच जाणवतंय की, नग्नता हे दुर्बलतेचं लक्षण नाही, तर ते 'अति-आत्मविश्वासाचं' प्रतीक आहे. जेव्हा एखाद्या साम्राज्ञीकडे सत्ता असते, तेव्हा तिला वस्त्रांच्या आवरणाची गरज नसते. तिचं अस्तित्वच तिचं संरक्षण असतं. हे हिरे माझ्या त्वचेला स्पर्श करत असताना मला असं वाटतंय की, मी या जगाचा एक भाग नसून, हे जग माझा एक भाग आहे."
विनायकराव तिच्या जवळ आले. त्यांनी तिच्या हातातील त्या रत्नजडित दंडाकडे पाहिले.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, सत्ता ही माणसाला 'उघडं' करते. जो सत्तेच्या सर्वोच्च शिखरावर असतो, तो जगासमोर सर्वात जास्त नग्न असतो, कारण त्याच्याकडे लपवण्यासाठी काहीच नसतं. तुझी ही आजची नग्नता ही 'कामुक' नाही, तर ती 'राजकीय' आहे. तू आज एका अशा उंचीवर उभी आहेस, जिथून तुला वस्त्रं ही केवळ सामान्य माणसांसाठीची बंधनं वाटतील. तुला या मुकुटाचं ओझं वाटतंय का?"
माया: (मुकुटाकडे हात न लावता, नजरेनेच उत्तर देत) "नाही सर. मुकुटाचं ओझं त्यालाच वाटतं ज्याला तो मिळवण्याची भीती असते. मला असं वाटतंय की, हे सौंदर्य आणि ही नग्नता माझ्या सत्तेची शस्त्रं आहेत. आज मला कोणाचीही गरज नाही, मी स्वतःमध्ये पूर्ण आहे. पण एक प्रश्न पडतो—ही सत्ता आणि हा झगमगाट निघून गेला, तरी माझी ही 'साम्राज्ञी' माझ्या आत उरेल का?"
बाहेरून येणारा सूर्यप्रकाश मायाच्या हिऱ्यांवर पडून संपूर्ण दालनात सात रंगांचे कारंजे उडवत होता. ती त्या प्रकाशाच्या खेळात एखाद्या देवतेसारखी भासत होती.
विनायकराव: "अचूक! सत्ता ही बाह्य वस्तूंमध्ये नसते, ती नजरेत आणि आत्मविश्वासात असते. आज तू हे सिद्ध केलंस की, एक स्त्री जेव्हा स्वतःच्या नग्नतेचा स्वीकार करते, तेव्हा ती जगातील सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती बनते. उद्या... उद्या आपण या सत्तेच्या शिखरावरून पुन्हा एकदा खाली उतरणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'नर्तकी: लयीचा देह' असेल. उद्या ना मुकुट असेल, ना जांभळी मखमल. उद्या फक्त 'लय' असेल आणि पायांतील 'कथ्थकचे घुंगरू'."
मायाने आपल्या हातातला दंड खाली ठेवला आणि विनायकरावांच्या डोळ्यांत पाहिले. त्या नजरेत आता एक 'अधिकार' होता, जो वस्त्रांच्या पलीकडचा होता. तिने आज हे अनुभवले होते की, सौंदर्य जेव्हा सत्तेचे रूप घेते, तेव्हा ते जगावर अधिराज्य गाजवते.
बाविसाव्या दिवसाची संध्याकाळ नक्षत्रांच्या लखलखाटाने सजली होती. विनायकरावांनी आज दिवाणखान्याचे रूपांतर एका प्राचीन कलादालनात केले होते. जमिनीवर सागवानी लाकडाचा गुळगुळीत रंगमंच तयार केला होता आणि सभोवताली सुगंधी तेलाचे दिवे लावले होते. हवेत तबल्याचा धीमा ठेका आणि सारंगीचे आर्त सूर रेंगाळत होते.
विनायकरावांना आज मायाला एका अशा रूपात पाहायचे होते, जिथे शरीराचे हाड आणि मांस विरघळून जाते आणि उरते ती फक्त एक 'हालचाल'.
माया जेव्हा रंगमंचावर आली, तेव्हा तिच्या शरीराचा डौल पाहण्यासारखा होता. आज तिने अंगावर कोणतेही शिवलेले वस्त्र घातले नव्हते. तिने केवळ एक अत्यंत पातळ, शेंदरी रंगाची रेशमी ओढणी कंबरेला अशा पद्धतीने लपेटली होती की, तिचे लांबसडक पाय नृत्य करताना पूर्णपणे मोकळे असावेत. तिच्या छातीवर मोत्यांची एक जाळीदार अंगिया (Body jewelry) होती, जी नृत्याच्या लयीत हलणार होती.
सर्वात महत्त्वाचे होते तिच्या पायांतील जड पितळी घुंगरू आणि हातांच्या बोटांना लावलेला लाल अल्ता. तिच्या उघड्या पाठीवर घामाचे काही थेंब चमकत होते, जणू तिने आधीच नृत्याचा सराव केला असावा.
विनायकराव: (तिच्या रूपाकडे पाहत, कलेच्या समाधीत गेल्यासारखे) "माया, आज तू 'स्थिर' नाहीस, तू 'प्रवाही' आहेस. नर्तकी जेव्हा नाचते, तेव्हा तिचे शरीर हे शरीर उरत नाही, ते एक संगीत बनतं. या घुंगरांच्या वजनात आणि नृत्याच्या लयीत तुला तुझ्या नग्नतेबद्दल काय जाणवतंय?"
माया: (पायांत एक हलकी लकेर घेत, घुंगरांचा नाद निर्माण करत) "सर, आज मला माझं शरीर 'वजनहीन' वाटतंय. जेव्हा मी नाचते, तेव्हा मला मी विवस्त्र आहे याची जाणीव राहत नाही. हे घुंगरू आता माझ्या शरीराचा भाग झाले आहेत. मला असं वाटतंय की, मी हवेत रेखाटलेली एक ओळ आहे. या नृत्यात माझी नग्नता लपलेली नाही, ती अधिक 'स्पष्ट' आणि 'शुद्ध' झाली आहे."
विनायकरावांनी तिला 'तांडव' आणि 'लास्य' यांमधील फरक दर्शवणारी एक मुद्रा करायला सांगितली.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, जेव्हा तू स्थिर असतेस, तेव्हा लोक तुझ्या शरीराचे अवयव पाहतात. पण जेव्हा तू नाचतेस, तेव्हा लोक फक्त तुझी 'लय' पाहतात. गती ही नग्नतेवरचं सर्वात सुंदर वस्त्र आहे. जोपर्यंत तू नाचत आहेस, तोपर्यंत तू कोणालाच 'पकडता' येणार नाहीस. तू फक्त एक अनुभूती आहेस. तुला असं वाटतं का की, नृत्यामुळे तू जगाच्या नजरेतून मुक्त झाली आहेस?"
माया: (एक चक्राकार गिरकी घेत, तिची ओढणी हवेत उडवत) "हो सर! या गिरकीमध्ये जग धुसर होतं आणि फक्त मी उरते. नृत्यात नग्न असणं म्हणजे निसर्गाच्या तालावर नाचण्यासारखं आहे. जेव्हा माझे हात हवेत वळण घेतात, तेव्हा मी शब्दांच्या पलीकडे काहीतरी सांगत असते. माझं शरीर हे आता एक वाद्य झालंय, ज्यातून विश्वाचा नाद घुमतोय. या लयीत मला कोणत्याही वस्त्राची उणीव भासत नाही."
नृत्य थांबले. संगीत शांत झाले. पण घुंगरांचा प्रतिध्वनी अजूनही खोलीत रेंगाळत होता. मायाच्या शरीराची हालचाल थांबली होती, पण तिच्या श्वासाची गती अजूनही ती लय टिकवून होती.
विनायकराव: "आज तू मला दाखवलंस की, सौंदर्य हे केवळ आकारात नसतं, ते 'हालचालीत' असतं. तू आज रंगांची आणि रूपांची मर्यादा ओलांडून 'शून्यात' विलीन झालीस. उद्या... उद्या आपण या गतीकडून पुन्हा एकदा 'एकांताकडे' वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'शिल्प: दगडातील जिवंतपणा' असेल. उद्या ना संगीत असेल, ना घुंगरू. उद्या फक्त 'स्थिरता' असेल आणि अंगावर लावलेली 'धवल माती'."
मायाने आपल्या पायांतले घुंगरू हळूच सोडले. तिने आज हे अनुभवले होते की, शरीर जेव्हा कलेच्या लयीत विरघळते, तेव्हा नग्नता ही ईश्वरी प्रार्थनेसारखी पवित्र होते.
तेविसाव्या दिवसाची पहाट एका विलक्षण धूसर शांततेत उगवली. आज विनायकरावांच्या खोलीत कोणताही रंग नव्हता, कोणताही सुगंध नव्हता. दिवाणखान्याच्या मध्यभागी एक उंच दगडी चौथरा ठेवला होता आणि त्यावर एक तीव्र पांढरा प्रकाश पडला होता.
विनायकरावांना आज मायाला मानवी भावनांच्या पलीकडे, एका 'अढळ' आणि 'स्थिर' रूपात पाहायचे होते. जिथे काळ थांबतो आणि फक्त 'अस्तित्व' उरते.
माया जेव्हा बाहेर आली, तेव्हा तिने अंगावर एकही धागा परिधान केला नव्हता. पण तिचे शरीर आज त्वचेचे वाटतच नव्हते. तिने आपल्या संपूर्ण शरीरावर शुभ्र पांढरी चिकणमाती (Ceramic Clay) आणि दगडी चूर्ण लावले होते. तिचे केस, तिचे ओठ, तिची नखे—सगळं काही त्या धवल रंगात माखलं होतं.
ती जेव्हा त्या चौथऱ्यावर जाऊन एका विशिष्ट मुद्रेत उभी राहिली, तेव्हा ती हाडामासाची स्त्री न वाटता, ग्रीक संस्कृतीतील एखाद्या 'मार्बल' (संगमरवरी) पुतळ्यासारखी भासली. तिने आपले डोळे अर्धवट मिटले होते आणि श्वासाची गती इतकी मंद केली होती की ती जिवंत आहे हे ओळखणेही कठीण व्हावे.
विनायकराव: (त्या शिल्पासमोर बसून, अतिशय धीमे स्वरात) "माया, आज तू काळाला जिंकलं आहेस. माणूस मरतो, वस्त्र फाटतं, पण शिल्प हे युगायुगांपर्यंत उभं राहतं. या धवल शांततेत आणि या दगडासारख्या स्तब्धतेत तुला तुझ्या नग्नतेबद्दल काय जाणवतंय?"
माया: (मुद्रा न बदलता, केवळ ओठांच्या हलक्या हालचालीतून) "सर, आज मला माझं शरीर 'जड' नाही, तर 'शाश्वत' वाटतंय. या पांढऱ्या मातीने माझ्या सर्व जाणिवा गोठवून टाकल्या आहेत. आता मला थंडी वाजत नाही, ना मला कशाचा स्पर्श जाणवतोय. मला असं वाटतंय की मी हजारो वर्षांपासून इथेच उभी आहे. या शिल्पात माझी नग्नता आता 'प्रदर्शन' उरलेली नाही, ती एक 'समाधी' झाली आहे."
विनायकराव उठले आणि त्या शिल्पाच्या भोवती प्रदक्षिणा घालू लागले. प्रकाशाच्या झोतात तिचे स्नायू आणि तिच्या शरीराची वळणे एखाद्या कुशल कारागिराने छिन्नीने कोरल्यासारखी दिसत होती.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, जेव्हा आपण हालचाल करतो, तेव्हा आपण 'काळात' असतो. पण जेव्हा आपण स्थिर होतो, तेव्हा आपण 'काळाच्या पलीकडे' जातो. आज तू एक जिवंत स्त्री असूनही दगडाची झाली आहेस. हा विरोधाभासच कलेचा आत्मा आहे. वस्त्रांमुळे आपण क्षणाक्षणाला बदलतो, पण नग्नतेच्या या स्थिरतेत तू 'अमर' झाली आहेस. तुला स्वतःच्या या सौंदर्याची भीती वाटतेय का?"
माया: "भीती नाही सर, तर एक 'कृतज्ञता' वाटतेय. दगडाला भावना नसतात असं लोक म्हणतात, पण आज दगड होऊन मला कळतंय की, खरी भावना ही 'स्थिरतेत' असते. वस्त्रांच्या गोंधळात आपण स्वतःला विसरतो, पण या पाषाणवत रूपात मला माझ्या अस्तित्वाचा केंद्रबिंदू गवसला आहे. मी आता केवळ माया नाही, मी एक 'सत्य' आहे जे शब्दांशिवाय बोलतंय."
संध्याकाळ झाली तरी मायाने आपली मुद्रा बदलली नाही. तिच्या अंगावरील माती आता वाळून तिला एक वेगळीच चकाकी देत होती. विनायकराव तिथेच बसून राहिले, जणू ते एखाद्या मंदिरातील मूर्तीची उपासना करत होते.
विनायकराव: "आज तू मला 'धैर्य' शिकवलंस. जे स्थिर असतं, तेच सर्वात शक्तिशाली असतं. उद्या... उद्या आपण या स्थिरतेतून पुन्हा एकदा 'लहानपणीच्या निरागसतेकडे' वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'बालपण: आदिम निरागसता' असेल. उद्या ना दागिने असतील, ना माती. उद्या फक्त 'पांढरी मलमल' असेल आणि मनाची 'पारदर्शकता'."
मायाने हळूच आपले डोळे उघडले. तिने त्या चौथऱ्यावरून खाली पाऊल ठेवले, तेव्हा तिच्या पायाखालची पांढरी माती जमिनीवर उमटली. तिने आज हे अनुभवले होते की, शरीर जेव्हा स्थिर होते, तेव्हा ते ईश्वराच्या सर्वात जवळ पोहोचते.
चोविसाव्या दिवसाची पहाट एखाद्या कोवळ्या स्वप्नासारखी उजळली होती. आज विनायकरावांच्या खोलीत ना सत्तेचा दर्प होता, ना दगडाची जडता. आज खिडक्यांतून येणारा वारा 'जुईच्या' फुलांचा सुगंध घेऊन येत होता. दिवाणखान्यात आज पांढऱ्या मऊ कापसाच्या गाद्या आणि साध्या लाकडी वस्तू ठेवल्या होत्या.
विनायकरावांना आज मायाच्या सौंदर्यातील तो 'अंश' पाहायचा होता, जो समाजाच्या, संस्कृतीच्या आणि अगदी वासनेच्याही आधीचा आहे—तिची बालसुलभ शुद्धता.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिचे रूप पाहून विनायकरावांच्या डोळ्यांत एक वात्सल्याची चमक आली. आज तिने कोणताही शृंगार केला नव्हता. तिने केवळ एक अत्यंत तलम, दुधाळ पांढऱ्या रंगाची मलमलीची ओढणी आपल्या अंगाभोवती अशा प्रकारे लपेटली होती की, ती एखादे वस्त्र वाटण्यापेक्षा धुक्याचा एक तुकडा वाटावा.
तिचे केस विंचरलेले नव्हते, ते तिच्या चेहऱ्यावर मुक्तपणे खेळत होते. तिच्या कपाळावर ना टिकली होती, ना डोळ्यांत काजळ. तिची नग्नता आज 'स्त्रीत्वाची' नसून ती एका 'बालकाची' वाटत होती—जिथे शरीर असणं ही एक नैसर्गिक गोष्ट आहे, लपवण्याची किंवा दाखवण्याची नाही.
विनायकराव: (तिच्या निरागस रूपाकडे पाहत, हळव्या सुरात) "माया, आज तू 'पुन्हा जन्मली' आहेस. मानवाने जेव्हा पहिल्यांदा स्वतःच्या नग्नतेचा स्वीकार केला असेल, तेव्हा त्याच्या मनात जी शुद्धता असेल, ती आज तुझ्या डोळ्यांत दिसतेय. या मलमलीच्या स्पर्शात आणि या साधेपणात तुला काय जाणवतंय?"
माया: (गादीवर गुडघे मुडपून बसत, एखाद्या लहान मुलीसारखी) "सर, आज मला पहिल्यांदाच जाणवतंय की, शरीर असणं किती सोपं आहे. इतके दिवस आपण कधी याला 'साम्राज्ञी' बनवलं, तर कधी 'कैदी'. पण आज हे शरीर फक्त 'माझं' आहे. ही मलमल जेव्हा माझ्या त्वचेला लागते, तेव्हा मला आईच्या कुशीची आठवण येतेय. आज मला स्वतःला आरशात बघताना संकोच वाटत नाहीये, कारण आज मी कोणासाठी 'वस्तू' नाहीये, मी फक्त एक 'जीव' आहे."
विनायकराव तिच्या शेजारी जमिनीवर बसले. त्यांनी एक पांढरे फूल तिच्या समोर धरले.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, हे फूल नग्न आहे, तरीही ते सुंदर आहे. लहान बाळ नग्न असतं, पण कोणालाही त्यात अश्लीलता दिसत नाही. आपण जसजसे मोठे होतो, तसतसे आपण स्वतःच्या शरीराभोवती 'विचारांचे' कपडे घालतो आणि तिथेच गोंधळ सुरू होतो. आज तू तुझे सर्व विचार आणि सर्व मुखवटे काढून टाकले आहेतस. या पारदर्शकतेत तुला जगाकडे बघताना कसं वाटतंय?"
माया: (फुलाच्या पाकळ्यांना स्पर्श करत) "सर, आज मला जग खूप सुंदर वाटतंय. वस्त्रांमुळे आपण स्वतःला जगापेक्षा वेगळं समजतो. पण आज, या निरागस नग्नतेत, मला असं वाटतंय की मी या हवेचा, या प्रकाशाचा आणि या फुलाचाच एक भाग आहे. जेव्हा आपण काहीच लपवत नाही, तेव्हा आपल्याला कशाचीच भीती उरत नाही. आज मी 'पारदर्शक' आहे, जसा एखादा स्फटिक."
दुपारचा कोवळा प्रकाश मायाच्या चेहऱ्यावर पडला होता, ज्यामुळे तिची त्वचा एखाद्या कोवळ्या पानासारखी पारभासी दिसत होती. ती शांतपणे त्या मलमलीच्या आवरणात स्वतःला गुंडाळून शांत बसली होती.
विनायकराव: "आज तू मला सौंदर्याचं सर्वात मोठं रहस्य सांगितलं. खरी सुंदरता ही रंगांत किंवा दागिन्यांत नसते, ती 'साध्या सत्यात' असते. उद्या... उद्या आपण या निरागसतेकडून एका 'योद्धा' रूपाकडे जाणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'रणरागिणी: संघर्षाची नग्नता' असेल. उद्या ना मलमल असेल, ना मऊपणा. उद्या अंगावर 'चामड्याचे कवच' असेल आणि हातात 'तलवार'."
मायाने हळूच मान डोलवली. तिने आज हे अनुभवले होते की, स्वतःच्या नग्नतेशी असलेले नाते जेव्हा निरागस होते, तेव्हा आत्म्याला कोणत्याही वस्त्राची गरज उरत नाही.
पंचविसाव्या दिवसाची पहाट एका धगधगत्या ऊर्जेने उजळली होती. आज विनायकरावांच्या खोलीतील ती हळवी शांतता पूर्णपणे लोप पावली होती. दिवाणखान्यात आज समयांच्या ऐवजी अग्नीकुंड प्रज्वलित केले होते, ज्यातून निघणाऱ्या ज्वालांची लाली भिंतींवर थरथरत होती. हवेत लोखंडाचा आणि जळणाऱ्या चंदनाचा एक उग्र पण ओढ लावणारा गंध दरवळत होता.
विनायकरावांना आज मायाच्या सौंदर्यातील तो 'रुद्र' अंश पाहायचा होता, जो आत्मरक्षणासाठी आणि सत्यासाठी कोणाशीही भिडण्यास सज्ज असतो.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिच्या चालण्यात एक विलक्षण वेग आणि ताठरपणा होता. आज तिचे शरीर कोमल नव्हते, तर ते एका ताणलेल्या धनुष्यासारखे 'तीक्ष्ण' वाटत होते. तिने अंगावर कोणतेही कोमल रेशमी वस्त्र घातले नव्हते. तिने केवळ काळ्या चामड्याचे (Leather) एक जड कवच आपल्या वक्षस्थळावर आणि कंबरेवर अशा बेतात बांधले होते की, तिचे स्नायू आणि तिच्या शरीराची शक्ती स्पष्टपणे अधोरेखित होत होती.
तिच्या हातांत आणि पायांत लोखंडी कडी होती. तिने आपले लांबसडक केस एका उंच शिखेमध्ये घट्ट बांधले होते आणि कपाळावर रक्तासारखा लाल शेंदराचा टीळा लावला होता. तिच्या एका हातात नग्नी तलवार होती, जिच्या पात्यावर अग्नीकुंडातील ज्वाळांचे प्रतिबिंब नाचत होते. तिची नग्नता आज 'आकर्षण' नव्हती, तर ती 'धाक' निर्माण करणारी होती.
विनायकराव: (तिच्या त्या तेजस्वी रूपाकडे पाहत, आवाजात एक आदरायुक्त जरब आणून) "माया, आज तू केवळ स्त्री नाहीस, तू 'शक्ती' आहेस. तुझ्या या रूपासमोर वासनेची नजर क्षणार्धात भस्म होईल. या शस्त्रांच्या ओझ्यात आणि अग्नीच्या साक्षीने तुला तुझ्या नग्नतेबद्दल काय जाणवतंय?"
माया: (तलवारीच्या पात्यावर आपली नजर स्थिर ठेवत) "सर, आज मला माझ्या शरीराचा 'मऊपणा' जाणवत नाहीये. आज मला माझ्या हाडांची आणि स्नायूंची ताकद जाणवतेय. हे शस्त्र हातात घेतल्यावर मला कळतंय की, नग्नता ही दुर्बलता नसते. जेव्हा आपण पूर्णपणे 'उघडे' असतो, तेव्हाच आपण शत्रूशी सर्वात जास्त प्रामाणिकपणे लढू शकतो. कारण तेव्हा आपल्याकडे लपवण्यासाठी काहीच नसतं आणि गमावण्याची भीतीही नसते."
विनायकराव उठले आणि तिच्या जवळ गेले. तलवारीच्या पात्यावरून उडणाऱ्या प्रकाशाच्या ठिणग्या मायाच्या घामेजलेल्या त्वचेवर चमकत होत्या.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, जेव्हा आपण युद्धासाठी सज्ज असतो, तेव्हा सौंदर्याची व्याख्या बदलते. आज तुझ्या शरीरावरील तो घाम एखाद्या दागिन्यासारखा वाटतोय. योद्धा नेहमी नग्न असतो, कारण चिलखत हे केवळ शरीरासाठी असतं, आत्मा तर नेहमीच उघडा असतो. तुझी ही नग्नता आज मला एका महान क्रांतीसारखी वाटतेय. तुला या तलवारीची भीती वाटते का?"
माया: (तलवारीचा एक वार हवेत फिरवत, ज्याच्या आवाजाने शांतता भंग पावली) "भीती नाही सर, तर एक 'स्वातंत्र्य' वाटतंय. वस्त्रांनी आपल्याला इतकं नाजूक बनवलंय की, आपण स्वतःचं रक्षण करायलाही विसरलो आहोत. पण आज या रूपात मला असं वाटतंय की, माझं शरीर हेच एक शस्त्र आहे. संघर्षात नग्न असणं म्हणजे जगाला हे सांगणं आहे की, 'मी जशी आहे तशीच तुमच्या समोर उभी आहे, आता तुमचं काय ते बघा'!"
अग्नीकुंडातील ज्वाला हळूहळू शांत होऊ लागल्या होत्या, पण मायाच्या डोळ्यांतील विस्तव अजूनही धगधगत होता. ती त्या ज्वाळांच्या प्रकाशात एखाद्या युद्धदेवतेसारखी अढळ उभी होती.
विनायकराव: "आज तू मला सौंदर्याचा 'विनाशकारी' आणि 'विधायक' असा दोन्ही पैलू दाखवलास. जे सुंदर असतं, तेच रक्षणही करू शकतं. उद्या... उद्या आपण या संघर्षातून एका अशा अवस्थेकडे जाणार आहोत, जिथे सर्व काही विरघळून जातं. उद्याचा दिवस हा 'विलीनता: पंचमहाभूतांचा देह' असेल. उद्या ना शस्त्र असेल, ना चिलखत. उद्या फक्त 'अत्तर, उटणे आणि फुलांच्या पाकळ्या' असतील."
मायाने आपली तलवार बाजूला ठेवली. तिने आज हे अनुभवले होते की, नग्नता जेव्हा संघर्षाची ढाल बनते, तेव्हा ती विश्वातील सर्वात अभेद्य शक्ती होते.
सविसाव्या दिवसाची संध्याकाळ एखाद्या संविदेसारखी स्तब्ध आणि रसरशीत होती. कालच्या रणरागिणीचा तो धगधगता विस्तव आता शमला होता, पण त्यातून एक नवी 'ऊब' जन्माला आली होती. विनायकरावांनी आज दिवाणखान्यात एक अदृश्य मलमली पडदा लावल्यासारखे वातावरण केले होते. आज तिथे प्रखर दिवे नव्हते, तर सुगंधी तेलाचे छोटे दिवे कोनाड्यात जळत होते.
विनायकरावांना आज मायाच्या रूपाचे मानवी अस्तित्व पुसून तिला निसर्गाच्या मूलतत्वांमध्ये विलीन होताना पाहायचे होते.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिने अंगावर कोणतेही मानवनिर्मित वस्त्र परिधान केले नव्हते. पण ती नग्नही वाटत नव्हती. तिने आपल्या संपूर्ण शरीराला केशर, चंदन आणि ओल्या मातीचे सुगंधी उटणे लावले होते. तिच्या अंगावर ठिकठिकाणी गुलाबाच्या आणि पारिजातकाच्या पाकळ्या चिकटलेल्या होत्या, जणू निसर्गानेच तिच्यावर सौंदर्याचा वर्षाव केला होता.
तिचे केस आज ओले होते आणि त्यातून पाण्याचे थेंब तिच्या पाठीवरून घसरत होते. तिने गळ्यात वस्त्रांऐवजी मोगऱ्याच्या फुलांच्या जड माळा घातल्या होत्या, ज्यांच्या सुगंधाने संपूर्ण खोली एका मंद धुंदीत बुडाली होती.
विनायकराव: (तिच्या त्या सुगंधित रूपाकडे डोळे भरून पाहत, अतिशय मृदू आवाजात) "माया, आज तू 'व्यक्ती' उरलेली नाहीस, तू एक 'संवेदना' झाली आहेस. या उटण्याचा आणि फुलांचा स्पर्श तुला काय सांगतोय? तुला स्वतःच्या शरीराची सीमा जाणवतेय का?"
माया: (हळूवारपणे श्वास घेत, ज्या श्वासासोबत मोगऱ्याचा सुगंध दरवळत होता) "सर, आज मला माझं शरीर 'हाडामासाचं' वाटतच नाहीये. या चंदनाच्या गारव्याने आणि फुलांच्या मऊपणाने मला असं वाटतंय की मी हवेत विरघळत चालले आहे. जेव्हा मी हालचाल करते, तेव्हा मला माझं शरीर नाही, तर या सुगंधाची लहर जाणवतेय. आज मला कळतंय की, नग्न असणं म्हणजे फक्त उघडं असणं नाही, तर निसर्गाशी पूर्णपणे 'एक' होणं आहे."
विनायकराव उठले आणि तिच्या भोवतीने फिरू लागले. प्रकाशाच्या मंद उजेडात तिच्या अंगावरील उटण्याचे थर आणि फुलांच्या पाकळ्या एखाद्या जिवंत उपवनासारखी दिसत होती.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, वस्त्र ही मानवाची गरज आहे, पण सुगंध हे निसर्गाचं 'लेणं' आहे. आज तू वस्त्रांच्या सीमा ओलांडून सुगंधाच्या जगात प्रवेश केला आहेस. सुगंधाला कोणाचंही बंधन नसतं, तो कोठेही जाऊ शकतो. तुझी ही नग्नता आज 'पवित्र' झाली आहे, कारण ती फुलांच्या आणि मातीच्या आच्छादनात दडली आहे. या विलीनतेत तुला भीती वाटतेय का?"
माया: (आपल्या हातावरील फुलाच्या पाकळीला निवांतपणे पाहत) "भीती नाही सर, तर एक 'अथांग शांतता' वाटतेय. जेव्हा आपण सुंदर कपडे घालतो, तेव्हा आपण जगाला 'बघा' असं म्हणतो. पण आज, या सुगंधी अवतारात, मला कुणालाच काही दाखवायचं नाहीये. मला फक्त 'असायचं' आहे. या सुगंधात मी स्वतःला विसरले आहे, आणि स्वतःला विसरणं हेच सर्वात मोठं सौंदर्य आहे."
दिव्याची वात मंद होत होती आणि खोलीत फक्त अत्तराचा आणि फुलांचा घमघमाट उरला होता. माया त्या शांततेत एखाद्या ऋषीच्या समाधीसारखी स्थिर उभी होती.
विनायकराव: "आज तू मला सौंदर्याचा 'मोक्ष' दाखवलास. जे डोळ्यांना दिसतं ते रूप, पण जे आत्म्याला जाणवतं तो गंध. उद्या... उद्या आपण या विलीनतेकडून या प्रवासाच्या सर्वात महत्त्वाच्या वळणाकडे जाणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'आरसा: स्वतःशी संवाद' असेल. उद्या ना उटणे असेल, ना फुले. उद्या फक्त 'तू' आणि 'आरसा' असेल."
मायाने हळूच आपले डोळे मिटले. तिने आज हे अनुभवले होते की, शरीर जेव्हा निसर्गाच्या सुगंधात विरघळते, तेव्हा ते विश्वाचे सर्वात सुंदर सत्य बनते.
सत्ताविसाव्या दिवसाची रात्र एका गूढ आणि आत्ममग्न शांततेत न्हाऊन निघाली होती. आज विनायकरावांनी खोलीत कोणतीही सजावट केली नव्हती. तिथे ना फुले होती, ना अग्नीकुंड. खोलीच्या मध्यभागी एक भव्य, पूर्ण उंचीचा प्राचीन आरसा ठेवला होता, ज्याची चौकट नक्षीदार शिसवी लाकडाची होती. खोलीत प्रकाशाचा केवळ एकच स्रोत होता, जो थेट त्या आरशावर पडत होता.
विनायकरावांना आज मायाला कोणाचे 'मॉडेल' म्हणून नाही, तर तिला स्वतःच्याच सत्यासमोर उभे करायचे होते. जिथे तिसरा कोणीही नसतो, फक्त आपण आणि आपले प्रतिबिंब असते.
माया जेव्हा त्या आरशासमोर आली, तेव्हा तिने अंगावर एकही धागा परिधान केला नव्हता. तिच्या शरीरावर कालचे उटणे किंवा आजचे दागिने, काहीही नव्हते. ती पूर्णपणे 'कोरी' होती. तिने आरशासमोर उभे राहून स्वतःच्या प्रतिबिंबाकडे पाहिले. विनायकराव दूर एका कोपऱ्यात अंधारात बसले होते, जणू ते तिथे नव्हतेच.
आरशातील प्रकाश तिच्या गौरवर्णीय देहावर अशा प्रकारे पडत होता की, तिच्या शरीराची प्रत्येक रेषा, प्रत्येक तीळ आणि त्वचेचा प्रत्येक कण स्पष्ट दिसत होता. तिने पहिल्यांदाच इतक्या एकाग्रतेने स्वतःच्या नग्नतेकडे पाहिले—एक स्त्री म्हणून नाही, तर एक 'चैतन्य' म्हणून.
विनायकराव: (अंधारातून, अतिशय खोल आवाजात) "माया, आज तू कोणाचे तरी स्वप्न नाहीस. आज तू तुझी स्वतःची 'हकीकत' आहेस. या आरशात तुला काय दिसतंय? तुझा देह, की त्या देहाच्या पलीकडे असलेलं काहीतरी?"
माया: (स्वतःच्या डोळ्यांत डोळे घालून पाहत, आवाजात एक थरकाप आणि प्रगल्भता) "सर, आज मला पहिल्यांदाच भीती वाटतेय. पण ही भीती कोणा परक्याची नाही, तर स्वतःचीच आहे. इतके दिवस मी तुमच्या नजरेतून स्वतःला पाहत होते, कलेच्या नजरेतून पाहत होते. पण आज या आरशात मला फक्त 'मी' दिसतेय. वस्त्रांशिवाय असलेलं हे शरीर मला सांगतंय की, मी किती 'एकटी' आहे आणि तरीही किती 'पूर्ण' आहे. या आरशात मला माझा भूतकाळ, माझे घाव आणि माझं उद्याचं सत्य... सगळं काही उघडं दिसतंय."
विनायकराव उठले नाहीत, त्यांनी तिथूनच संवाद साधला.
विनायकराव: "आरसा कधीच खोटं बोलत नाही, माया. तो फक्त तेच दाखवतो जे समोर असतं. आपण जगासमोर मुखवटे घालतो, वस्त्रांनी स्वतःला सजवतो, पण आरशासमोर आपण 'निर्वस्त्र' असतो—केवळ शरीराने नाही, तर मनाने सुद्धा. तुला आरशातलं ते प्रतिबिंब तुझं 'वस्त्र' वाटतंय का?"
माया: (आरशावर हात फिरवत, जिथे तिचे बोट तिच्या प्रतिबिंबाला स्पर्श करत होते) "हो सर. हे प्रतिबिंब म्हणजे माझं 'अंतिम वस्त्र' आहे. जोपर्यंत मी आरशात पाहतेय, तोपर्यंत मी दोन भागात विभागलेली आहे—एक जी पाहतेय आणि दुसरी जी दिसतेय. पण जेव्हा मी डोळे मिटते, तेव्हा आरसा संपतो आणि फक्त 'जाणीव' उरते. आज मला उमजलंय की, नग्नता ही लपवण्याची गोष्ट नाही, ती 'समजून घेण्याची' गोष्ट आहे. माझं शरीर हे एक मंदिर आहे आणि हा आरसा त्या मंदिराचा गाभारा."
खोलीतील प्रकाश आता हळूहळू मंद होत होता. माया अजूनही त्याच आरशासमोर उभी होती. तिचे प्रतिबिंब आता अंधुक होत होते, पण तिची स्वतःबद्दलची जाणीव मात्र प्रखर होत होती.
विनायकराव: "आज तू तुझा सर्वात मोठा प्रवास पूर्ण केलास — स्वतःकडून स्वतःकडे जाण्याचा प्रवास. उद्या... उद्या आपण या आत्मचिंतनातून बाहेर पडून पुन्हा एकदा निसर्गाच्या एका कोमल अंशाकडे वळणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'लता: वेलीचे सौंदर्य' असेल. उद्या ना आरसा असेल, ना कृत्रिम प्रकाश. उद्या फक्त 'हिरव्या वेली, पाने' असतील आणि त्या वेलींत गुंफलेलं तुझं शरीर."
मायाने आरशाकडे पाहून एक शेवटचे स्मित केले. तिने आज हे अनुभवले होते की, स्वतःला पूर्णपणे स्वीकारणे, हेच जगातील सर्वात मोठे सौंदर्य आहे.
अठ्ठाविसाव्या दिवसाची पहाट जणू सृष्टीच्या आरंभाची साक्ष देत होती. आज विनायकरावांनी संपूर्ण खोलीला एका 'हरित कुंज' मध्ये बदलले होते. खिडक्यांतून गाळून येणारा कोवळा प्रकाश पानांच्या सावल्यांशी खेळत जमिनीवर नक्षी उमटवत होता. हवेत ओल्या मातीचा आणि दवबिंदूंनी भिजलेल्या पानांचा एक ताजी देणारा गंध भरून राहिला होता.
माया जेव्हा या हरित दालनात आली, तेव्हा तिचे अस्तित्व एका मानवी स्त्रीपेक्षा वनातील एखाद्या वनदेवतेसारखे भासत होते. आज तिने सूत किंवा रेशमाचे कोणतेही वस्त्र परिधान केले नव्हते. तिच्या शरीराभोवती जिवंत हिरव्या वेली (Creepers) आणि जास्वंदीच्या पानांच्या माळा अत्यंत कलात्मकतेने लपेटलेल्या होत्या. या वेली तिच्या मानेपासून सुरू होऊन, तिच्या वक्षस्थळाच्या उतारावरून नागमोडी वळणे घेत कंबरेपाशी एखाद्या 'मेखले'सारख्या घट्ट गुंफल्या होत्या.
तिच्या नग्न त्वचेचा गौरवर्ण आणि त्या वेलींचा गडद हिरवा रंग यांचा विरोधाभास डोळ्यांना सुखद धक्का देत होता. तिच्या केसांत वेलींचे काही तंतू आणि रानफुले अडकलेली होती. ती जेव्हा हलत होती, तेव्हा त्या वेलींच्या पानांचा एक हलका, रेशमी सळसळाट होत होता.
विनायकराव: (एका वेलीच्या कोमल शेंड्याकडे पाहत) "माया, आज तू 'निसर्ग' झाली आहेस. वेलीला स्वतःचा आकार नसतो, ती ज्या झाडाला मिठी मारते, त्याचाच आकार घेते. आज या वेलींनी तुझ्या शरीराचा आकार घेतला आहे की तू या वेलींची लवचिकता स्वीकारली आहेस? या हिरव्या शृंगात तुला काय जाणवतंय?"
माया: (आपल्या बाहूंवर लपेटलेल्या वेलीच्या तंतूला स्पर्श करत) "सर, आज मला पहिल्यांदाच जाणवतंय की, माझं शरीर हे या वसुंधरेचाच एक छोटासा अंश आहे. जेव्हा या जिवंत वेली माझ्या उघड्या त्वचेला स्पर्श करतात, तेव्हा मला त्यांच्यातला 'प्राण' जाणवतोय. हे वस्त्र निर्जीव नाही; हे माझ्या श्वासासोबत श्वास घेतंय. आज मला नग्न असल्याचं ओझं वाटत नाही, कारण निसर्ग कधीच कोणाला उघडं पाडत नाही, तो फक्त 'नटवतो'."
विनायकराव तिच्या जवळ आले आणि त्यांनी एका पानावर साचलेला दवबिंदू पाहिला जो तिच्या खांद्यावरून घसरत होता.
विनायकराव: "अचूक! आपण कपडे नेसतो तेव्हा आपण स्वतःला निसर्गापासून वेगळं करतो. आपण 'संस्कृती' नावाच्या पिंजऱ्यात राहतो. पण आज, या वेलींच्या आच्छादनात, तू पुन्हा एकदा तुझ्या मुळांकडे (Roots) परतली आहेस. वेलीची नग्नता ही तिची समृद्धी असते. तुझी ही आजची नग्नता मला एका अशा सत्याकडे नेतेय, जिथे सौंदर्य हे केवळ पाहण्याची गोष्ट उरत नाही, तर ते 'अनुभवण्याची' गोष्ट होते. या वेली तुला जखडून ठेवतात असं वाटतंय की सावरून धरतात?"
माया: (निसर्गाच्या लयीत थोडं झुकत) "सर, या वेली मला सावरून धरतायत. वस्त्रांचा स्पर्श कृत्रिम असतो, पण या पानांचा गारवा माझ्या आत्म्याला शांत करतोय. आज मला कळतंय की, खरी कला ही तीच आहे जी आपल्याला आपल्या मूळ अस्तित्वाची ओळख करून देते. मी आज 'स्त्री' म्हणून नाही, तर या विश्वाची एक 'वेल' म्हणून उभी आहे. जोपर्यंत मी या निसर्गाशी जोडलेली आहे, तोपर्यंत मी 'पूर्ण' आहे."
खोलीत सूर्यास्ताचे सोनेरी किरण शिरले होते, ज्यामुळे त्या हिरव्या वेली आणि मायाची काया एका अद्भुत तेजाने उजळली होती. ती तिथे एखाद्या 'कल्पवृक्षाच्या' कन्येसारखी अढळ उभी होती.
विनायकराव: "आज तू मला सौंदर्याचा 'विस्तार' शिकवलास. उद्या... उद्या आपण या हिरव्या वनराईतून बाहेर पडून, एका अत्यंत पवित्र आणि अंतिम वळणाकडे जाणार आहोत. उद्याचा दिवस हा 'प्रार्थना: देह हीच भक्ती' असेल. उद्या ना वेली असतील, ना दागिने. उद्या फक्त 'पांढरी फुले आणि धूपाचा धूर' असेल."
मायाने त्या वेलींच्या माळांना सावरत एक दीर्घ श्वास घेतला. तिने आज हे अनुभवले होते की, नग्नता जेव्हा निसर्गाशी हातमिळवणी करते, तेव्हा ती विश्वाचे सर्वात सुंदर महाकाव्य बनते.
एकोणतिसाव्या दिवसाची संध्याकाळ एखाद्या प्राचीन मंदिराच्या गाभाऱ्यासारखी शांत आणि मंगलमय होती. आज विनायकरावांच्या खोलीत ना शस्त्रांचा झणत्कार होता, ना नर्तकीचे घुंगरू. चहूबाजूंनी मंद जळणाऱ्या तुपाच्या निरांजनांचा मृदू प्रकाश भिंतीवर थुईथुई नाचत होता. हवेत शुद्ध भीमसेनी कापूर आणि ओल्या चंदनाचा सात्त्विक सुगंध दरवळत होता.
विनायकरावांना आज मायाला एका अशा अवस्थेत पाहायचे होते, जिथे शरीर हे उपभोगाचे साधन उरत नाही, तर ते परमात्म्याला अर्पण केलेले एक 'पुष्प' बनते.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिचे अस्तित्व एखाद्या ऋषीकन्येसारखे भासत होते. तिने अंगावर कोणतेही शिवलेले वस्त्र परिधान केले नव्हते. तिच्या संपूर्ण शरीरावर पांढऱ्या चंदनाचे उभे गंध लावले होते, जणू तिची काया हेच एक जिवंत मंदिर होते. तिने आपल्या वक्षांवरून आणि कंबरेवरून पांढऱ्या शुभ्र कमळांच्या आणि मोगऱ्याच्या जड माळा अशा रीतीने गुंफल्या होत्या की, तिची नग्नता एका दैवी आवरणात वेढली गेली होती.
तिने आपले केस मोकळे सोडले होते, जे तिच्या कमरेपर्यंत लोळत होते. तिचे डोळे मिटलेले होते आणि हाताच्या मुद्रा 'ध्यानस्थ' अवस्थेत होत्या. प्रकाशाची एक किरण थेट तिच्या कपाळावर पडत होती, ज्यामुळे तिच्या चेहऱ्यावरील सात्त्विकता अधिकच उजळून दिसत होती.
विनायकराव: (अत्यंत धीमे आणि आदरयुक्त स्वरात) "माया, आज तू मानवी विकारांच्या पलीकडे गेली आहेस. आज तुझ्या या रूपाकडे पाहून वासना नाही, तर 'भक्ती' जागृत होतेय. या निरांजनांच्या उजेडात आणि चंदनाच्या शीतलतामध्ये तुला स्वतःच्या देहाबद्दल काय जाणवतंय?"
माया: (मिटल्या डोळ्यांनीच, शांत स्वरात) "सर, आज मला माझं शरीर 'उघडं' वाटतच नाहीये. उलट आज मला असं वाटतंय की मी सर्वात जास्त 'झाकलेली' आहे—भक्तीच्या आवरणाने. हे चंदन जेव्हा माझ्या त्वचेला स्पर्श करतं, तेव्हा मला माझ्या शरीराचा अहंकार विरघळताना जाणवतोय. आज मी कुणाची 'मॉडेल' नाही, मी फक्त एक 'अर्घ्य' आहे. या नग्नतेत आज मला एक अथांग शांती आणि परमेश्वराशी असलेलं नातं जाणवतंय."
विनायकराव उठले आणि तिच्या समोर नतमस्तक झाल्यासारखे बसले. ते तिच्या चेहऱ्यावरील त्या अलौकिक समाधीचे निरीक्षण करत होते.
विनायकराव: "अचूक! आपण मंदिरात जातो तेव्हा मूर्ती नग्न असते, पण आपण तिला 'देव' मानून पूजतो. कारण तिथे शरीर नसतं, तिथे फक्त 'भाव' असतो. आज तू हे सिद्ध केलंस की, नग्नता ही अपवित्र नसते; अपवित्र असते ती पाहणारी नजर. जेव्हा मन शुद्ध असतं, तेव्हा हाच नग्न देह एक 'प्रार्थना' बनतो. तुला असं वाटतंय का की, हा प्रवास आज इथे पूर्ण झाला आहे?"
माया: (एक दीर्घ आणि शांत श्वास घेत) "हो सर. आज मला जाणवलं की, कपडे हे फक्त समाजासाठी असतात, पण आत्म्यासाठी नग्नता हेच त्याचं मूळ रूप आहे. या २९ दिवसांच्या प्रवासात मी शरीराचे सर्व रंग पाहिले, पण आजचा हा 'पांढरा' रंग मला शून्याकडे घेऊन गेलाय. जिथे काहीच उरत नाही, तिथेच खरं सौंदर्य सुरू होतं. आज मी 'देह' होऊन 'विदेह' झाली आहे."
निरांजनांच्या ज्योती आता स्थिर झाल्या होत्या. माया त्या प्रकाशाच्या वलयात एखाद्या दैवी प्रतिमेसारखी स्थिर होती. खोलीतली शांतता आता शब्दांच्या पलीकडे गेली होती.
विनायकराव: "आज तू मला खऱ्या सौंदर्याची 'दीक्षा' दिलीस. उद्या... उद्या 'अंतिम दिवस' आहे. उद्या ना चंदन असेल, ना फुले, ना प्रकाश. उद्याचा विषय असेल — 'पूर्णत्व: केवळ अस्तित्व'. उद्या फक्त तू असशील आणि हे विश्व असेल."
मायाने हळूच आपले डोळे उघडले. तिच्या नजरेत आता एक अशी चमक होती, जी या २९ दिवसांपूर्वी नव्हती. तिने आज हे अनुभवले होते की, स्वतःचे शरीर जेव्हा ईश्वरी कलेचा नमुना म्हणून स्वीकारले जाते, तेव्हा ती नग्नता विश्वातील सर्वात मोठे सत्य बनते.
तिसाव्या दिवसाची ती अखेरची पहाट... आज विनायकरावांच्या खोलीत कोणताही कृत्रिम बदल केला नव्हता. सर्व फर्निचर बाजूला सारले होते, पडदे पूर्णपणे उघडले होते आणि खिडकीतून येणारा सूर्यप्रकाश आज मुक्तपणे संपूर्ण दालनात सांडला होता. आज ना धूप जळत होता, ना संगीत वाजत होते. आज तिथे होता फक्त 'शून्याचा प्रपातः'.
विनायकरावांना आज मायाला कोणाही पात्रात, कोणाही शृंगारात किंवा कोणाही विचारात पाहायचे नव्हते. आज त्यांना पाहायचे होते ते फक्त — तिचे असणे.
माया जेव्हा दालनात आली, तेव्हा तिचे अस्तित्व एखाद्या नवजात बालकासारखे किंवा एखाद्या प्राचीन ऋषीसारखे निर्विकार होते. तिच्या अंगावर ना वस्त्र होते, ना दागिने, ना माती, ना रंग. तिची त्वचा आज कोणत्याही लेपनाशिवाय सूर्याच्या कोवळ्या प्रकाशात चमकत होती. तिचे केस मोकळे होते, तिच्या डोळ्यांत कोणतीही भावना नव्हती—ना भीती, ना गर्व, ना संकोच.
ती खोलीच्या मध्यभागी उभी राहिली. सूर्यप्रकाश तिच्या शरीराच्या वळणांवरून घसरत जमिनीवर तिची एक लांब, स्पष्ट सावली पाडत होता. ती आज केवळ एक स्त्री नव्हती, ती निसर्गाचा एक जिवंत घटक होती—जशी हवा, जसे पाणी, जसा प्रकाश.
विनायकराव: (अत्यंत शांत, पण थरथरत्या स्वरात) "माया... आज तुला पाहताना शब्द संपले आहेत. आज तू कोणतीही 'कला' उरलेली नाहीस, तू स्वतः एक 'सत्य' झाली आहेस. या ३० दिवसांच्या प्रवासाच्या या शेवटच्या क्षणी, या पूर्णपणे निरावरण अवस्थेत तुला काय जाणवतंय?"
माया: (विनायकरावांच्या नजरेत नजर मिळवून, आवाजात एक विलक्षण स्थिरता) "सर, आज मला 'काहीच' जाणवत नाहीये... आणि हेच सर्वात मोठं जाणवणं आहे. इतके दिवस मी 'काहीतरी' बनण्याचा प्रयत्न करत होते—कधी राजपुत्री, कधी कैदी, कधी नदी. पण आज मला उमजलंय की, मी फक्त 'आहे' हेच पुरेस आहे. आज मला नग्नतेची लाज वाटत नाहीये आणि सौंदर्याचा गर्वही नाही. हे शरीर म्हणजे आता फक्त एक माध्यम उरलंय, ज्यातून हे विश्व स्वतःला पाहतंय. आज मी पूर्णपणे 'मुक्त' आहे."
विनायकराव उठले आणि खिडकीपाशी जाऊन उभे राहिले. त्यांनी बाहेरच्या अथांग आकाशाकडे पाहिले आणि मग पुन्हा मायाकडे पाहिले.
विनायकराव: "अचूक, माया! आपण वस्त्रांच्या ओझ्याखाली इतकं दबलो होतो की, आपल्याला आपल्या मूळ रूपाचा विसर पडला होता. या ३० दिवसांत तू प्रत्येक पदर सोलून काढला आहेस—वस्त्रांचा, अहंकाराचा, संस्कृतीचा आणि भीतीचा. आज तू 'शून्य' झाली आहेस आणि शून्याशिवाय दुसरं काहीही पूर्ण नसतं. तुझी ही आजची नग्नता ही जगातील सर्वात मोठी कलाकृती आहे, कारण ती 'अव्याहत' आहे. आता तुला वस्त्रांची भीती वाटेल का?"
माया: (स्वतःच्या हाताकडे पाहत, जणू ती पहिल्यांदाच स्वतःला पाहतेय) "नाही सर. आता वस्त्र ही माझ्यासाठी फक्त एक गरज असेल, माझं अस्तित्व नाही. मी आता जगासमोर साडी नेसून वावरले तरी, माझं मन मात्र असंच 'नग्न' आणि 'स्वच्छ' असेल. तुम्ही मला केवळ शरीर बघायला नाही शिकवलं, तर शरीराच्या पलीकडे असलेला तो 'प्रकाश' बघायला शिकवलं. आज हा प्रवास संपला असला, तरी माझं खरं जगणं आजपासून सुरू होतंय."
खोलीत आता सूर्य पूर्णपणे वर आला होता. त्या प्रखर उजेडात मायाचे शरीर प्रकाशात मिसळल्यासारखे भासत होते. विनायकरावांनी आपले कॅनव्हास आणि रंग बाजूला ठेवले. त्यांना जाणीव झाली की, ज्या कलेचा ते शोध घेत होते, ती समोर उभी आहे—साक्षात, जिवंत आणि पूर्ण.
विनायकराव: "माया, आज माझाही प्रवास संपला. एक कलाकार म्हणून मला जे मिळवायचं होतं, ते आज तुझ्या या रूपाने मला दिलं आहे. सौंदर्य हे दाखवण्याची गोष्ट नाही, ती 'होण्याची' गोष्ट आहे. तू आज 'सौंदर्य' झाली आहेस. जा, आता या जगाला तुझ्या या नव्या नजरेने पाहा."
मायाने विनायकरावांना वाकून नमस्कार केला. तिच्या त्या नग्न आणि पवित्र रूपात एक वेगळीच आभा होती. तिने आज हे अनुभवले होते की, स्वतःच्या अढळ सत्याचा स्वीकार करणे, हाच मानवी जीवनाचा सर्वात मोठा 'उत्सव' आहे.
तिसाव्या दिवसाची ती अखेरची संध्याकाळ मावळतीला टेकली होती. आकाशात रंगांची उधळण झाली होती आणि खोलीत एक गूढ, शांत उजेड पसरला होता. विनायकरावांनी आज आपले कुंचले, रंग आणि कॅनव्हास एका बाजूला ठेवले होते. गेल्या एकोणतीस दिवसांच्या प्रदीर्घ प्रवासाने जे काही रेखाटले होते, ते आज केवळ एका चित्रात मावणारे नव्हते.
हा क्षणी विनायकराव आणि माया एकमेकांसमोर बसले होते. माया आज पूर्णपणे 'निरावरण' होती—केवळ शरीरानेच नाही, तर आपल्या अस्तित्वाच्या प्रत्येक पदराने.
विनायकराव: (तिच्या डोळ्यांत खोलवर पाहत) "माया, आज हा प्रवास संपत असताना मला तुला काही द्यायचं नाहीये, उलट तुला जे गवसलंय ते पुन्हा कधीही गमावू नकोस, इतकंच सांगायचं आहे. आपण शरीराचे तीस उत्सव साजरे केले, पण आज तुला तुझ्या शरीराचा आरसा पाहताना काय दिसतंय? तोच जुना संकोच की एक नवीन प्रकाश?"
माया: (तिच्या आवाजात एक अलौकिक शांतता होती) "सर, आज मला आरशात शरीर दिसतच नाहीये. मला फक्त एक 'ऊर्जा' दिसतेय. या ३० दिवसांनी माझ्यावरचे सर्व मुखवटे ओरबाडून काढले आहेत. जेव्हा मी पहिल्या दिवशी इथे आले होते, तेव्हा मी माझ्या नग्नतेचा विचार करत होते. आज मी माझ्या 'अन्याय' झालेल्या आणि 'दडपलेल्या' स्वातंत्र्याचा विचार करतेय. वस्त्रांनी मला केवळ थंडीपासून वाचवलं नव्हतं, तर त्यांनी मला माझ्या स्वतःच्या सत्यापासून लांब ठेवलं होतं. आज मी उघडी आहे, पण आज मला जगातील सर्वात सुरक्षित स्त्री असल्यासारखं वाटतंय."
विनायकराव उठले आणि त्यांनी खिडकीतून दिसणाऱ्या अथांग आकाशाकडे बोट दाखवले.
विनायकराव: "पाहिलंस माया, हे आकाश नग्न आहे, म्हणून ते विशाल आहे. ही पृथ्वी उघडी आहे, म्हणून ती सृजनशील आहे. मानवाने ज्या दिवशी स्वतःच्या शरीराला 'पाप' समजायला सुरुवात केली, त्याच दिवशी कलेचा मृत्यू झाला. पण तू या ३० दिवसांत त्या मृत कलेला पुन्हा जिवंत केलंस. नग्नता म्हणजे वस्त्रांचा अभाव नाही, तर नग्नता म्हणजे 'सत्याचा स्वीकार' आहे. तू आज एक 'मूर्ती' नाहीस, तू एक 'विचार' झाली आहेस. असा विचार, ज्याला ना काळ स्पर्श करू शकतो, ना वासना विटाळू शकते."
माया: "सर, मला एक गोष्ट उमजली. सौंदर्य हे शरीराच्या वळणांत नसतं, ते त्या शरीराकडे बघणाऱ्या 'दृष्टिकोनात' असतं. तुम्ही मला केवळ पाहायला नाही शिकवलं, तर 'अनुभवायला' शिकवलं. या प्रवासाचा शेवट हा माझ्यासाठी एका नव्या आयुष्याचा आरंभ आहे. आता मी जेव्हा समाजात साडी नेसून वावरेल, तेव्हा त्या साडीच्या आत एक अशी स्त्री असेल जिला आपल्या नग्नतेचा सार्थ अभिमान असेल."
बाहेर अंधार पडला होता. खोलीत आता फक्त एकच छोटा दिवा जळत होता. विनायकरावांनी आपली एक डायरी काढली आणि त्यावर शेवटची ओळ लिहिली: "सौंदर्याचा शोध शरीरापासून सुरू झाला आणि आत्म्यावर येऊन थांबला."
त्यांनी मायाला एक शुभ्र रेशमी वस्त्र दिले. हे वस्त्र आज तिला झाकण्यासाठी नव्हते, तर तिच्या या महान प्रवासाचा सन्मान म्हणून होते. मायाने ते वस्त्र आपल्या अंगावर घेतले, पण आज त्या वस्त्राला तिचे अस्तित्व दडवण्याची ताकद नव्हती.
विनायकराव: "जा माया... आज तू मुक्त आहेस. हा ३० दिवसांचा यज्ञ पूर्ण झाला. तू आता केवळ माझी मॉडेल नाहीस, तू माझी 'गुरु' आहेस. कारण तू मला दाखवून दिलं की, मानवी शरीर हे ईश्वराची सर्वात सुंदर आणि पवित्र कविता आहे."
मायाने विनायकरावांच्या चरणांना स्पर्श केला. तिच्या डोळ्यांतून एक अश्रू ओघळला, जो दुःखाचा नव्हता, तर तो 'पूर्णत्वाचा' होता. ती त्या खोलीतून बाहेर पडली, तेव्हा तिच्या पाठीमागे उरला होता तो फक्त सुगंध—त्या ३० दिवसांच्या संघर्षाचा, कलेचा आणि अंतिम सत्याचा.
विनायकराव एकटेच त्या अंधारात बसून राहिले. त्यांच्यासमोर तो कोरा कॅनव्हास होता, पण आज त्यांना काहीही रेखाटण्याची गरज नव्हती. कारण त्यांच्या स्मृतीमध्ये आता एक असे चित्र कोरले गेले होते, जे कोणत्याही रंगांपेक्षा जास्त जिवंत आणि शाश्वत होते.

दिनांक: ३० वा दिवस (अंतिम)
वेळ: रात्री ११:४५
आज हे घर पुन्हा शांत झालंय... पण ही शांतता कालच्या शांततेसारखी टोचणारी नाही. आज या शांततेत एक प्रकारची तृप्ती आहे. ३० दिवसांपूर्वी जेव्हा माया या घरात आली, तेव्हा माझ्या मनात एक विचित्र कुतूहल होतं. मला पाहायचं होतं की, ज्या सौंदर्याच्या मागे मी आयुष्यभर धावलो, त्या सौंदर्याचं मूळ रूप काय आहे?
मी आजवर स्त्रियांना वस्त्रांत पाहिलं, दागिन्यांत मढलेलं पाहिलं, पण ते सगळं 'सामाजिक' होतं. आज ३० दिवसांनंतर मला उमजलं की, नग्नता ही केवळ शरीर उघडं करणं नाही, तर ती स्वतःचा अहंकार आणि मुखवटे उतरवून ठेवणं आहे. माया जेव्हा नववारी साडीत वावरली, तेव्हा मला संस्कृती दिसली; जेव्हा तिने राख फासली, तेव्हा मला वैराग्य दिसलं; आणि जेव्हा ती काहीच नेसली नव्हती, तेव्हा मला साक्षात 'निसर्ग' दिसला.
लोकांना वाटेल विनायकराव म्हातारपणी भरकटला होता. पण खरं तर, मी आता कुठे ताळ्यावर आलोय. ज्या शरीराचा आपण इतका विचार करतो, ते शरीर वस्त्रांशिवाय किती निरागस असतं! वासना ही पाहणाऱ्याच्या नजरेत असते, वस्तूमध्ये नाही. आज मला स्त्रीत्वाचा एक असा पैलू गवसला जो शस्त्राने जिंकता येत नाही आणि पैशाने विकत घेता येत नाही.
माया गेली, पण जाताना माझ्या या मृत घराला एक जिवंत जाणीव देऊन गेली. आता मला कशाचीही ओढ उरली नाही. मी आता पूर्ण आहे.

रेशमी वस्त्रांच्या थराखाली,
सौंदर्य नेहमी दडले होते,
दागिन्यांच्या झळाळीमध्ये,
सत्य कुठेतरी हरवले होते.
कधी जरतारी पैठणीचा तोरा,
तर कधी निळ्या गूढतेचा किनारा,
प्रत्येक वस्त्राने दिला नवा चेहरा,
पण नग्नतेत होता मुक्तीचा झरा.
शरीर म्हणजे केवळ मृत्तिका,
वस्त्र म्हणजे केवळ एक आभास,
राख होताच कळून आले,
हा देह म्हणजे फक्त एक श्वास.
नजरेतून आता वासना विरली,
उरली फक्त एक कलात्मक दृष्टी,
मुखवटे गळले आणि दिसली,
ईश्वराची ती साधी, नग्न सृष्टी.
- विनायकराव.